Xe bus tự hành không còn cần tài xế ngồi trên xe

Chiếc xe bus tự hành được đưa vào vận hành tại Stavanger là Karsan Autonomous e-ATAK, mẫu xe bus điện cỡ nhỏ tích hợp hệ thống tự lái cấp độ 4 của ADASTEC và nền tảng quản lý, giám sát từ xa xFlow của Applied Autonomy.

Phương tiện hoạt động trong mạng lưới giao thông công cộng Kolumbus tại Stavanger, Na Uy. Điểm đáng chú ý trong năm 2026 là cơ quan quản lý đường bộ Na Uy đã cho phép xe chạy trên tuyến công cộng mà không cần tài xế an toàn ngồi trên xe. Người này trước đây có nhiệm vụ giám sát hoạt động của hệ thống và sẵn sàng can thiệp khi phát sinh sự cố.

Đây là bước tiến mới so với giai đoạn thử nghiệm trước đó. Karsan Autonomous e-ATAK đã bắt đầu chở hành khách tại Stavanger từ năm 2022, nhưng trong quá trình vận hành vẫn có tài xế an toàn trên xe để giám sát và xử lý tình huống khi cần thiết.

Sau nhiều năm thử nghiệm và đánh giá, phương tiện đã chuyển sang một mô hình vận hành mới: Không còn người điều khiển dự phòng trực tiếp trên xe, trong khi hệ thống tự hành đảm nhiệm nhiệm vụ lái xe và nền tảng giám sát từ xa hỗ trợ quản lý phương tiện.

Cấp độ 4 giúp xe bus tự hành xử lý giao thông như thế nào?

Cấp độ 4 không có nghĩa xe bus tự hành có thể hoạt động ở mọi nơi và trong mọi điều kiện mà không cần con người. Ở cấp độ này, phương tiện có khả năng tự thực hiện toàn bộ nhiệm vụ lái xe trong một phạm vi hoạt động và những điều kiện đã được xác định trước.

Karsan Autonomous e-ATAK được trang bị nhiều loại cảm biến, gồm LiDAR, camera, radar cùng hệ thống định vị, giúp phương tiện nhận biết môi trường xung quanh và xác định vị trí trên đường. Phần mềm tự lái của ADASTEC xử lý dữ liệu từ các cảm biến để nhận diện vật thể, theo dõi diễn biến giao thông và đưa ra lệnh điều khiển phù hợp.

Trên tuyến vận hành thực tế, hệ thống phải xử lý nhiều tình huống như đèn tín hiệu, giao lộ, vòng xuyến, người đi bộ, xe đạp và các phương tiện cùng lưu thông. Đây là những yếu tố khiến việc đưa xe bus tự hành ra đường phố phức tạp hơn nhiều so với thử nghiệm trong môi trường kiểm soát.

Khác với các hệ thống tự động hóa cấp thấp hơn, cấp độ 4 không yêu cầu tài xế liên tục giám sát và sẵn sàng điều khiển phương tiện trong phạm vi vận hành được phê duyệt. Tuy nhiên, khả năng tự hành vẫn bị giới hạn bởi Operational Design Domain (ODD), tức tập hợp các điều kiện cụ thể về tuyến đường, khu vực, tốc độ, thời tiết và môi trường mà hệ thống được thiết kế để hoạt động.

Vì vậy, khi nói một xe bus đạt cấp độ 4, điều đó không có nghĩa phương tiện đã có khả năng tự lái ở mọi tuyến đường. Chính xác hơn, nó có thể tự lái hoàn toàn trong phạm vi mà hệ thống đã được thiết kế, kiểm thử và cơ quan quản lý cho phép.

Stavanger trở thành phép thử cho giao thông công cộng tự hành

Stavanger là thành phố ven biển phía tây nam Na Uy, nằm bên các vịnh hẹp và là một trong những trung tâm quan trọng của ngành dầu khí nước này. Thành phố cũng là nơi Na Uy triển khai nhiều dự án thử nghiệm giao thông tự hành, trong đó có xe bus tự hành, nhằm đánh giá công nghệ trong điều kiện giao thông thực tế.

Việc loại bỏ tài xế an toàn vì thế không đơn thuần là thay đổi cách bố trí nhân sự. Đây là phép thử đối với toàn bộ hệ thống vận hành của phương tiện tự hành, từ khả năng xử lý tình huống trên đường đến cơ chế giám sát và can thiệp từ xa.

Khi không còn người giám sát trực tiếp trên xe, phương tiện phải tự xử lý các tình huống trong phạm vi vận hành được phê duyệt. Trong khi đó, nền tảng xFlow của Applied Autonomy đóng vai trò giám sát và quản lý từ xa, cho phép nhân viên tại trung tâm điều hành theo dõi phương tiện và hỗ trợ khi phát sinh tình huống mà hệ thống tự lái không thể tự xử lý.

Na Uy đã có nhiều năm thử nghiệm công nghệ tự hành. Từ năm 2018, nước này bắt đầu triển khai các dự án xe tự hành tại nhiều địa điểm, trong đó Stavanger trở thành một trong những khu vực thử nghiệm quan trọng. Quá trình này cho phép công nghệ được kiểm chứng từng bước trước khi tiến tới giai đoạn không cần tài xế an toàn trên xe.

Do đó, ý nghĩa của cột mốc mới không nằm ở việc Na Uy lần đầu có xe bus tự hành, mà ở chỗ phương tiện Level 4 đã tiến thêm một bước quan trọng trong vận hành thực tế: Chở hành khách trên tuyến công cộng mà không cần tài xế an toàn hiện diện trên xe.

Nếu mô hình này tiếp tục chứng minh được độ an toàn và ổn định, cách tổ chức giao thông công cộng có thể thay đổi đáng kể. Thay vì mỗi xe bus cần một tài xế, nhân sự có thể chuyển dần sang vai trò giám sát nhiều phương tiện từ trung tâm điều hành, trong khi hệ thống tự hành đảm nhiệm phần lớn công việc lái xe.