Thực tế cho thấy, không ít giáo viên đang biến những tiết dạy ôn thi này thành tiết học chính khóa, chủ yếu để dạy bù, với lý do nội dung bài học dài, không kịp trong thời lượng quy định. Thoạt nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng điều đó lại bộc lộ một hạn chế đáng lo ngại: giáo viên đang nhồi nhét nội dung thay vì bám sát yêu cầu cần đạt.

Dưới góc độ của một người trực tiếp đứng lớp nhiều năm và là người quản lý chuyên môn, tôi nhận thấy việc dùng tiết ôn thi để dạy chính khóa, xét đến cùng, là việc làm tước đi cơ hội rèn luyện kỹ năng làm bài và tạo thói quen thụ động cho học sinh.

Trao "công cụ thể loại" thay vì truyền thụ một chiều

Có một thực trạng đáng lo ngại hiện nay là không ít giáo viên vẫn chưa thực sự trang bị công cụ đọc theo yêu cầu cần đạt cho học sinh. Nhìn vào kết quả đánh giá học sinh quốc tế PISA năm 2025, có khoảng 59% học sinh chưa đạt mức 2 về đọc hiểu cơ bản. Con số này phản ánh một thực tế đáng lo: phần lớn học sinh chưa biết cách khai thác thông tin từ văn bản để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Nhìn lại Chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn, việc phát triển năng lực đọc là trục xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12, được thiết kế theo nguyên tắc kế thừa và nâng cao. Môn Ngữ văn hiện hành tích hợp 4 hoạt động: Đọc, Viết, Nói và Nghe. Trong đó, hoạt động đọc bao gồm "kỹ thuật đọc" và "đọc hiểu". Kỹ thuật đọc được tập trung rèn luyện ở cấp tiểu học như: nhận diện mặt chữ, đọc đúng âm vần; nâng dần tốc độ và hình thành thói quen đọc thầm; cho đến hoàn thiện năng lực đọc diễn cảm, đọc lướt và phân tích kết hợp với dùng sổ tay.

Khi bước lên cấp trung học, hoạt động đọc hiểu chuyên sâu là chính. Lúc này, học sinh phải biết đọc hiểu nội dung (đề tài, chủ đề, thông điệp) và đọc hiểu hình thức theo đặc trưng thể loại (cốt truyện, nhân vật, điểm nhìn hay hệ thống luận điểm, lý lẽ, bằng chứng). Trên nền tảng đó, các em biết so sánh, liên hệ bối cảnh lịch sử, xã hội và kết nối với chính trải nghiệm cá nhân. Ai cũng biết, chương trình hiện hành là lấy thể loại làm công cụ tiếp cận văn bản. Chỉ cần nắm vững tri thức thể loại, học sinh có thể tự giải mã bất kỳ văn bản nào ngoài sách giáo khoa. Tự giải mã được cũng đồng nghĩa với việc các em đã hiểu nội dung tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm.

Tuy nhiên, trong các tiết đọc hiểu hiện nay, không ít giáo viên vẫn tỏ ra lúng túng. Thay vì trao công cụ, phương pháp cho học sinh, người dạy lại diễn giảng tác phẩm và truyền thụ một chiều. Hệ quả là khi đối diện với ngữ liệu mới và các dạng câu hỏi đọc hiểu mới, học sinh cứ loay hoay tìm đáp án mà không biết quy trình tư duy nào dẫn đến đáp án đó. Vì vậy, các em đành suy diễn vô căn cứ, gán ghép, lắp ráp câu chữ khiên cưỡng nên khả năng trả lời đúng rất thấp.

Rèn luyện thao tác tư duy qua từng dạng câu hỏi đọc hiểu

Vậy tiết ôn thi như thế nào để nâng cao chất lượng thực chất? Chương trình hiện hành chú trọng công cụ khám phá văn bản theo thể loại, nên đề kiểm tra đánh giá phải dùng ngữ liệu mới. Nhiều người tư duy rằng đề và đáp án mở thì học sinh "viết sao cũng có điểm", đó là một quan điểm sai lầm. Nguyên tắc chấm bài luôn dựa trên tính chuẩn xác, logic và tương đương ý nghĩa. Do đó, việc rèn luyện thao tác tư duy theo từng cấp độ là điều cần thiết.

Do đó, trong tiết ôn thi tốt nghiệp, giáo viên cho học sinh rèn luyện kỹ năng xử lý từng dạng câu hỏi và rèn luyện cách viết văn. Đề thi tốt nghiệp gồm 2 phần: Đọc hiểu và Viết. Giả sử, tiết ôn tập chỉ tập trung vào phần rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, có thể hình thành quy trình trả lời các dạng câu hỏi qua đề thi tốt nghiệp năm 2026 với ngữ liệu "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" (tác giả Bùi Hoài Sơn) để hình dung rõ hơn.

Thứ nhất, dạng câu hỏi xác định luận đề, một đặc điểm của văn bản nghị luận. Học sinh thường mất điểm do thói quen suy diễn cảm tính. Để trả lời chính xác, học sinh cần tái hiện kiến thức ngữ văn và thực hành theo 2 bước: quan sát nhan đề để bắt từ khóa trung tâm, sau đó đọc nhanh ngữ liệu sẽ thấy các cụm từ được lặp lại nhiều lần. Từ đó, học sinh dễ dàng tìm được luận đề là "Vấn đề an ninh văn hóa".

Thứ hai, dạng câu hỏi nhận diện thông tin trực tiếp, thường bắt đầu bằng lệnh "Chỉ ra". Dù là câu hỏi nhận biết nhưng nhiều em vẫn làm sai. Với dạng này, nguyên tắc là phải trích xuất chính xác từ văn bản, tuyệt đối không suy diễn. Trước hết, cần khoanh vùng đoạn văn đề yêu cầu, tìm từ khóa chủ chốt, sau đó chép lại đầy đủ và nguyên văn các vế liên quan như: "phạm vi biên giới, tốc độ lan truyền, tính đa chủ thể".

Thứ ba, dạng câu hỏi thực hành tiếng Việt. Ví dụ, giải thích nghĩa của từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" trong văn cảnh. Thường thấy, các em tách hẳn từ này khỏi văn cảnh nên giải thích rất chung chung, mơ hồ hoặc cố giải thích theo nghĩa từ điển. Cần nhớ, học sinh phải đặt từ đó vào văn cảnh, biết liên kết từ "hấp thụ" với "tiếp nhận ảnh hưởng từ bên ngoài", "chuyển hóa" với việc "biến thành nội lực phát triển". Chỉ khi bám chặt vào bối cảnh, nghĩa của từ giải thích ra mới chuẩn xác.

Thứ tư, dạng câu hỏi xác định quan điểm của tác giả. Trước tiên, học sinh phải nhớ khái niệm "quan điểm trong văn nghị luận" và biết nhận diện nó qua hệ thống luận điểm. Muốn tìm hệ thống luận điểm, hãy dựa vào bố cục văn bản. Chẳng hạn, ngữ liệu "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" chia làm 3 phần với 3 luận điểm: tầm quan trọng của văn hóa, thực trạng xâm thực trên không gian số, và giải pháp quản trị. Từ đó, các em mới khái quát được quan điểm của tác giả: cảnh báo nguy cơ và định hướng giải pháp củng cố sức đề kháng văn hóa.

Thứ năm, dạng câu hỏi vận dụng và liên hệ thực tiễn. Chương trình hiện hành luôn đặt mục tiêu kết nối tri thức với trải nghiệm. Để vận dụng vào cuộc sống, học sinh phải giải thích được ý nghĩa nhận định, sau đó mới đề xuất các giải pháp mang tính khả thi (chẳng hạn như bồi đắp lòng tự hào, nâng cao cảnh giác trên không gian số hay chủ động tiếp thu tinh hoa nhân loại).

Tóm lại, tiết ôn thi tốt nghiệp là khoảng thời gian quý giá để thầy và trò rèn luyện các dạng câu hỏi, trong đó có câu hỏi đọc hiểu theo đúng cấu trúc đề thi để hình thành phương pháp làm bài. Vì vậy, người thầy cần phân định rạch ròi giữa việc dạy kiến thức chính khóa và việc rèn kỹ năng làm bài. Đọc hiểu không phải là đoán mò hay rập khuôn văn mẫu, mà là quá trình giải mã và tư duy phản biện. Thiết nghĩ, tuân thủ đúng mục tiêu giảng dạy chính là biểu hiện rõ nét nhất của tinh thần dạy thật, học thật để tiến tới thi thật, kết quả thật và nhân tài thật.