Để có thêm góc nhìn toàn cảnh sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tạp chí Công dân và Khuyến học đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Đăng Sinh - nguyên Chủ nhiệm khoa Triết học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam về quan điểm: Giáo dục cần trở về với mục tiêu căn bản nhất là đào tạo con người, trong đó tri thức rất quan trọng nhưng không thể tách rời đạo đức, trách nhiệm xã hội và ý thức công dân.

PGS.TS Trần Đăng Sinh: Tôi cho rằng, đây là định hướng hoàn toàn đúng và đặc biệt cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Thực tế thời gian qua cho thấy, những biểu hiện tiêu cực trong giáo dục không phải là hiện tượng cá biệt. Những vụ việc tiêu cực, gian lận trong thi cử từng xảy ra ở nhiều địa phương, như Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình và những vụ việc được phát hiện gần đây, cho thấy nếu chỉ chạy theo thành tích, điểm số và bằng cấp thì sẽ tạo ra những hệ lụy rất lớn.

Điều đáng lo ngại là những hệ lụy đó không chỉ dừng lại trong phạm vi nhà trường hay một kỳ thi, mà có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai, đến chiến lược phát triển trong kỷ nguyên mới của đất nước.

Quan trọng nhất trong giáo dục hiện nay là phải trở lại tư tưởng Hồ Chí Minh về đào tạo con người "vừa hồng, vừa chuyên", trong đó đạo đức được đặt ở vị trí rất quan trọng hàng đầu.

Theo tôi, trước tiên phải học làm người, rồi mới học những điều khác. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải tạo ra những con người có thật nhiều điểm số hay nhiều bằng cấp, mà là giúp người học trở thành những công dân có ích. Đó phải là những con người có phẩm chất đạo đức, có trách nhiệm với cộng đồng, dám nghĩ, dám làm, có có tri thức, có năng lực, khả năng đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Kiến thức đương nhiên rất quan trọng, song đó là điều kiện cần. Kiến thức không phải là tất cả, là mục tiêu mà giáo dục hướng tới. Nếu một con người có tri thức mà thiếu đạo đức, thiếu trách nhiệm thì tri thức đó thậm chí có thể bị sử dụng theo hướng tiêu cực.

Bởi vậy, chúng ta cần nhìn nhận lại mục tiêu của giáo dục một cách căn bản hơn. Tư tưởng Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh vai trò của việc học tập của học sinh đối với tương lai của đất nước.

Do đó, giáo dục phải góp phần hình thành những thế hệ công dân có đủ phẩm chất và năng lực để xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước trong bối cảnh hiện nay. Tôi cho rằng, những hạn chế hiện nay cần được giải quyết tận gốc, đồng bộ từ trên xuống dưới và phải làm một cách thực chất. Trong đó, một yêu cầu rất quan trọng là phải bảo đảm học thật, thi thật, chất lượng thật.

PGS.TS Trần Đăng Sinh: Trước hết, phải ghi nhận rằng, sau một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW, giáo dục đã có những chuyển biến quan trọng. Chẳng hạn, một số địa phương đã thực hiện việc cấp phát miễn phí sách giáo khoa cho học sinh; cơ sở vật chất, trường lớp tiếp tục được quan tâm đầu tư, nhất là ở các địa bàn miền núi.

Chính sách đối với đội ngũ giáo viên cũng có những thay đổi tích cực, trong đó có việc cải thiện tiền lương, đưa thu nhập của giáo viên lên nhóm được ưu tiên cao. Việc miễn học phí cũng là một chính sách có ý nghĩa xã hội rất lớn.

Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Chất lượng sách giáo khoa là một ví dụ. Vẫn còn những nội dung chưa thực sự phù hợp, vì vậy cần quản lý chặt chẽ hơn từ khâu biên soạn, thẩm định đến phát hành, giảng dạy.

Đặc biệt, những hiện tượng tiêu cực, gian lận trong thi cử nếu không được ngăn chặn triệt để sẽ làm ảnh hưởng đến niềm tin xã hội và làm méo mó mục tiêu của giáo dục. Một vài trường hợp tiêu cực có thể trở thành "con sâu làm rầu nồi canh", ảnh hưởng đến những nỗ lực chung của toàn ngành.

Theo tôi, để thay đổi được tư duy giáo dục, không thể chỉ thay đổi ở một khâu. Cần có sự chuyển biến đồng bộ từ quản lý nhà nước, nhà trường, đội ngũ giáo viên, học sinh đến phụ huynh và toàn xã hội.

PGS.TS Trần Đăng Sinh: Trước hết phải thay đổi nhận thức về mục tiêu của giáo dục. Chúng ta cần trở lại với quan điểm "học để làm người, học để phát triển con người", chứ không phải học chỉ để có điểm cao hay một tấm bằng.

Trong giáo dục hiện nay có thể nhìn nhận hai hướng lớn: giáo dục phổ cập và giáo dục sau phổ cập, trong đó có giáo dục chất lượng cao.

Đối với giáo dục chất lượng cao, việc tuyển chọn là cần thiết và phải dựa trên những tiêu chí cụ thể, minh bạch. Đây có thể là nơi phát hiện, bồi dưỡng những người có năng lực nổi trội, trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Nhưng cũng cần nhìn nhận rằng, không phải học sinh nào cũng có cùng năng lực và sở trường. Có những em không phù hợp với con đường học thuật thì hoàn toàn có thể lựa chọn hướng học nghề, đào tạo kỹ năng hoặc những con đường phát triển khác.

Điều quan trọng là xã hội phải thay đổi cách nhìn. Thành công của một người không nhất thiết phải được đo bằng việc người đó học trường nào, có bằng cấp gì hay thi đạt bao nhiêu điểm.

Nếu một học sinh sau quá trình giáo dục trở thành một công dân tốt, có nghề nghiệp, có năng lực lao động, có trách nhiệm với gia đình và xã hội, thì đó cũng là một thành công của giáo dục.

Vì vậy, cần tạo ra nhiều con đường để người học lựa chọn, đồng thời giảm áp lực phải bằng mọi giá đạt điểm cao, vào đại học hay sở hữu một tấm bằng.

Nhìn lại những yêu cầu đặt ra đối với giáo dục hiện nay, có thể thấy đổi mới giáo dục không chỉ là câu chuyện về chương trình, sách giáo khoa, cơ sở vật chất hay phương pháp giảng dạy, mà sâu xa hơn là đổi mới quan niệm về con người và mục tiêu của giáo dục.

Điểm số có thể đo được kết quả của một kỳ thi, bằng cấp có thể ghi nhận một quá trình học tập, nhưng không thể phản ánh đầy đủ phẩm chất, năng lực và giá trị của một con người.

Để tinh thần của Nghị quyết 71-NQ/TW đi vào cuộc sống, điều quan trọng không chỉ là tạo thêm những cơ hội học tập hay nâng cao thành tích giáo dục, mà phải tạo ra những thay đổi thực chất trong từng nhà trường, từng người thầy và từng người học.

Khi học sinh không còn coi điểm số là đích đến duy nhất, khi phụ huynh không đánh giá thành công của con chỉ bằng một tấm bằng, và khi nhà trường lấy sự trưởng thành của người học làm thước đo quan trọng nhất, khi đó giáo dục mới thực sự trở về đúng với sứ mệnh của mình.

Bởi mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là tạo ra những người giỏi thi, mà là tạo ra những con người tốt, có tri thức, có năng lực và có trách nhiệm với chính mình, với cộng đồng và với tương lai đất nước.

Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Đăng Sinh!