Trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng, sự phát triển của hệ thống giáo dục quốc dân đã có những thay đổi về cơ cấu và tổ chức, hoàn toàn mới so với giáo dục trong những giai đoạn trước đó:

Một là, giáo dục nghề nghiệp vốn trước đây nằm ngoài sự quản lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo, thì nay đã được sáp nhập với hệ thống giáo dục phổ thông và đại học. Một hệ thống giáo dục mới được hình thành. Sự sáp nhập này sẽ thiếu đi sự đổi mới sáng tạo trong giai đoạn 2026-2031 nếu nó chỉ là một tổng số đơn giản các cơ sở giáo dục nghề nghiệp với các cơ sở giáo dục thế hệ trẻ và giáo dục người lớn vốn từng có.

Hai là, chủ trương "Phổ cập giáo dục trung học" đòi hỏi cấu trúc lại hệ thống trung học và đại học một cách triệt để, không chấp nhận đổi mới nửa vời hoặc cầm chừng, muốn níu kéo hệ thống cấu trúc giáo dục vốn đã già cỗi, lỗi thời. Lý do là:

- Khi tuyên bố "phổ cập giáo dục trung học" thì có nghĩa: Mọi thanh niên trong cả nước buộc phải thực hiện học hết bậc trung học (hệ K.12), hay nói dễ hiểu và dân dã là, học hết bậc trung học là một pháp lệnh, cưỡng bức phải hoàn thành. Nếu muốn giữ lại trường trung cấp nghề trước đây thì lệnh phổ cập giáo dục trung học sẽ bị vô hiệu hóa. Hơn nữa, vì là lệnh nên mọi gia đình phải cho con học hết bậc trung học phổ thông và tất nhiên họ sẽ không để con em học trung cấp nghề, cho nên trung học nghề sẽ không được dân hưởng ứng.

- Phổ cập giáo dục trung học được thực hiện thì ngay sau đó, thanh niên hoàn thành nghĩa vụ phổ cập giáo dục trung học sẽ học hệ đại học là đương nhiên. Như vậy, xu thế đại chúng hóa giáo dục đại học sẽ dần hình thành. Sẽ phải có các hình thức học đại học thật đa dạng chứ không thể chạy theo cách mở ra thật nhiều trường đại học.

Ba là, Đại hội IX của Đảng (2001) đã quyết định chuyển mô hình giáo dục sang mô hình giáo dục mở (mô hình xã hội học tập). Kết luận ấy được diễn giải như sau:

Chuyển sang mô hình xã hội học tập thì hệ thống giáo dục quốc dân có 2 hệ thống thành phần: Giáo dục thế hệ trẻ (Educating the young generation hoặc Educating the youth) và giáo dục người lớn (Adult Education).

- Giáo dục thế hệ trẻ có sứ mệnh giáo dục nhân cách cho người học (bao gồm trẻ thơ cho đến thanh niên học đại học) và đào tạo nguồn nhân lực tương lai. Hệ thống này bao gồm những thiết chế giáo dục chính quy (là chủ yếu).

Giáo dục thế hệ trẻ thực hiện 2 chức năng: Xã hội hóa con người và nghề nghiệp hóa con người.

- Giáo dục người lớn có sứ mệnh hoàn thiện nhân cách của người lớn (những người tham gia các hoạt động sản xuất trong hệ thống các nghề) và đào tạo nhân lực tại chỗ để người lao động thích ứng với sự phát triển nghề nghiệp theo mức độ sử dụng những công nghệ mới. Hệ thống này bao gồm những thiết chế giáo dục không chính quy (Non-formal Education) và phi chính quy (Informal Education).

Bốn là, trong hệ thống giáo dục phổ thông, dứt khoát phải bỏ loại hình trường trung cấp nghề, mà chỉ có cấp Trung học cơ sở và Trung học phổ thông. Cấp Trung học cơ sở nay đã được phổ cập và bắt đầu triển khai Chương trình phổ cập giáo dục trung học (do đó, không thể có chương trình phổ cập trung học nghề).

Những trường Trung cấp nghề yếu kém cần phải giải thể, còn những trường bảo đảm chất lượng đào tạo, theo ý chúng tôi, sẽ chuyển thành trường trung học phổ thông kỹ thuật. Học hết chương trình này, học sinh sẽ được định hướng học tiếp các trường đại học công nghệ - kỹ thuật (University of Technology and Engineering). 

Tất nhiên, những học sinh theo học trường trung học phổ thông kỹ thuật phải được lựa chọn từ cuối lớp 9 trung học cơ sở. Những học sinh lớp 9 thể hiện năng lực trội về các môn Lý, Hóa, Sinh, công nghệ thông tin, Toán sẽ được hướng học theo loại hình trường này (đừng hiểu đây là sự phân luồng theo cách hiện nay).

Những học sinh có thành tích học tập tốt nói chung sẽ được định hướng học loại hình trường trung học phổ thông cơ bản. Các em tốt nghiệp trường này chủ yếu sẽ học tiếp tại các trường đại học nghiên cứu (Research University); Điều này không có nghĩa là các em không có quyền chọn các loại hình đại học khác.

Năm là, từ những năm 70 của thế kỷ XX, UNESCO đã dự báo rằng, sẽ tới một thời điểm mà kiến thức phổ thông không còn dùng được trong lao động nghề nghiệp. Tại thời điểm hiện nay, dự báo đó đã ứng nghiệm. Trong kỷ nguyên số, với những ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất như Trí tuệ nhân tạo, Dữ liệu lớn, Chuỗi khối, Điện toán đám mây, Robot thông minh... rất nhiều nghề trong kỷ nguyên thông tin sẽ mất đi hoặc tồn tại nhưng phải đào tạo lại ở bậc đại học. Hàng trăm nghề mới xuất hiện mà chỉ có trường đại học mới là nơi đào tạo.

Do vậy, khi hệ thống giáo dục nghề nghiệp chuyển từ Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội sang Bộ Giáo dục và Đào tạo, những trường trung cấp nghề và Cao đẳng nghề sẽ phải chuyển đổi về mô hình, không thể giữ nguyên dạng như trước. Yêu cầu chung với những loại trường này là chúng phải được sắp xếp lại theo hệ thống trung học và đại học.

Sáu là, hệ đại học sẽ gồm 3 loại hình: đại học công nghệ - kỹ thuật, đại học nghiên cứu và đại học mở. Đại học mở (Open University) có thể là một trường đại học độc lập, nhưng cũng có thể là trường đại học điện tử do đại học công nghệ - kỹ thuật hoặc đại học nghiên cứu tổ chức.

Học viên người lớn, đặc biệt là cán bộ, công chức, viên chức, hầu hết đều đã có bằng đại học cho nên việc học tập thường xuyên (tiếp tục) của họ sẽ được thực hiện ở các lớp, các khóa học do đại học mở tổ chức. Việc học tập ở bậc đại học đối với người lớn cần thật linh hoạt, đáp ứng nhu cầu cá nhân hóa và phổ cập các dịch vụ giáo dục. Định hướng văn bằng hay không là quyền của mỗi người, giáo dục phải tôn trọng quyền đó.

Trung tâm học tập cộng đồng vẫn là thiết chế cần thiết đối với việc học tập thường xuyên của nhân dân ở cấp xã. Trong điều kiện nhiều xã sáp nhập vào nhau, số dân trên địa bàn hành chính cấp xã đông lên gấp nhiều lần, nhưng mỗi xã cũng chỉ cần 01 trung tâm học tập cộng đồng. Cần chuyển đổi số mạnh mẽ từng trung tâm để trung tâm có khả năng làm việc theo phương thức sau:

- Trung tâm học tập cộng đồng tổ chức các lớp học, khóa học trực tuyến hoặc kết hợp "trực tiếp - trực tuyến", nội dung học do lãnh đạo trung tâm học tập cộng đồng đặt hàng với trường đại học, viện nghiên cứu hoặc các doanh nghiệp theo đúng yêu cầu cần gì học nấy.

- Trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp cùng các nhà văn hóa, câu lạc bộ, thư viện cấp xã, cấp tỉnh cung cấp thêm các học liệu cho các trung tâm. Những học liệu từ nơi cung ứng chủ yếu là bản mềm sẽ được chuyển vào máy tính bảng, ipad hoặc điện thoại thông minh cho học viên.

- Theo phương thức đó, trụ sở các Trung tâm học tập cộng đồng chỉ cần tới một phòng làm việc cho nhiều nhất là 4 người (1 giám đốc, 2 phó giám đốc và 1 nhân viên văn phòng). Trang thiết bị cho trung tâm phải bảo đảm cho việc giao dịch, tương tác, tiếp thu các nội dung cần thiết..., còn địa điểm học sẽ tùy chọn như nhà văn hóa xã, thư viện xã, trường trung học cơ sở hay trung học phổ thông.

- Hiện nay không còn cấp huyện nên các Trung tâm giáo dục thường xuyên sẽ được giải thể. Cán bộ, giáo viên ở trung tâm hầu hết là giáo viên hoặc cán bộ quản lý trường trung học phổ thông nên đưa họ trở về dạy học trong hệ thống trường trung học. Trang thiết bị của trung tâm cũng được bàn giao lại cho trường phổ thông.

Mô hình "Hệ thống giáo dục quốc dân"