Cần khách quan về … "bí ẩn" của Sun Group

Như đã nói, điểm xuất phát của Sun Group thấp (khi về Việt Nam kinh doanh chỉ là một doanh nghiệp hạng vừa vừa ở Kharcov - Ukraina) nhưng chỉ gần 2 thập kỷ sau  đã trở thành doanh nghiệp đẳng cấp quốc tế. Họ là hiện tượng tích cực của  loại hình doanh nghiệp/doanh nhân văn hóa hiện đại. Phong cách làm việc của Sun Group là lặng lẽ và quyết liệt, lãnh đạo gần như ẩn danh trước truyền thông; không niêm yết cổ phiếu trên HOSE, không tham gia thị trường vốn,… nhưng nhiều công trình lớn và khó của Sun Group xuất hiện đã làm thay đổi diện mạo các vùng đất hoang sơ.

Chính những điều đó làm công chúng đánh giá rằng Sun Group là doanh nghiệp "bí ẩn". Công chúng ngạc nhiên, nhiều người không lý giải được cái gọi là những "bí ẩn" của Sun Group. Thực ra, cái gọi là những "bí ẩn" của Sun Group chỉ đúng về mặt hiện tượng xã hội, không phải là bí ẩn theo nghĩa bản chất, và không phải góc nhìn pháp lý hay quản trị nội bộ.

Từ quá trình quan sát, tìm hiểu Sun Group - một mô hình doanh nghiệp văn hóa hiện đại đại, trong phạm vi bài viết này, qua những dữ liệu, thông tin có được, tôi tạm thống kê và thử giải mã một vài "bí ẩn" (theo cách gọi của không ít người) đã giúp Sun Group thành công.

Cần hiểu rằng "bí ẩn" không nằm ở Sun Group, mà nằm ở cách xã hội nhìn Sun Group. Trong đời sống đương đại, người ta thường nói về Sun Group như nói về một "hiện tượng" - một hiện tượng vừa tin cậy, vừa gây tranh cãi; vừa được ngưỡng mộ, vừa bị nghi ngờ; vừa được coi là thành công hiếm hoi, vừa bị đặt câu hỏi về hệ lụy…Nhưng nếu nhìn nhận khách quan với tiêu chí về hiệu quả kinh tế - xã hội- văn hóa, có thể thấy Sun Group không hề hành xử bí mật kiểu...dấm dúi của con buôn. Họ không làm điều gì vượt ra ngoài khung pháp lý hiện hành. Những người có đầy đủ thông tin, đặc biệt là trong hệ thống quản lý nhà nước đều hiểu Sun Group đang làm gì và vì sao họ làm được. Với những người có thông tin, có vị trí trong hệ thống quản lý nhà nước, những chuyên gia, nhà hoạch định, thì Sun Group không bí ẩn. Vì những gì Sun Group làm đều có thể lý giải bằng các tiêu chí quản trị, chiến lược, nguồn lực, tầm nhìn. Nhưng với đa số công chúng đối với hiện tượng Sun Group lại rơi vào hai loại thái độ: Không quan tâm doanh nghiệp làm những gì, chỉ quan tâm việc tiêu dùng kết quả từ Sun Group; Hoặc quá quan tâm theo kiểu xét nét nhưng không hiểu bản chất.

Vì vậy, "bí ẩn" chỉ xuất hiện khi hiện tượng phát triển vượt quá trải nghiệm quen thuộc của số đông, khi chưa có đủ mặt bằng thường đã thấy và chưa đủ ngôn ngữ để giải thích nó.

Từ quá trình quan sát, tìm hiểu Sun Group - một mô hình doanh nghiệp văn hóa hiện đại đại, trong phạm vi bài viết này, qua những dữ liệu, thông tin có được, tôi tạm thống kê và thử giải mã một vài "bí ẩn" (theo cách gọi của không ít người) giúp Sun Group thành công. "Giải mã" những "bí ẩn" của Sun Group không phải để chỉ ra những điều giấu giếm, mà đặt Sun Group vào đúng hệ quy chiếu của một mô hình doanh nghiệp - văn hóa hiện đại, nhưng có những nét rất riêng!

*Ẩn danh lãnh đạo 

Trong thời đại truyền thông cá nhân hóa, quyền lực xã hội của chủ doanh nghiệp thường đi kèm một khuôn mặt. Người ta quen với hình ảnh những CEO biểu tượng: nói nhiều và nói hay, xuất hiện thường xuyên, đại diện cho doanh nghiệp của mình trước công chúng. Gương mặt ấy giúp xã hội có điểm tựa để hiểu, để khen chê, để quy trách nhiệm.

Sun Group thì khác. Ở đây không có một doanh nhân quốc dân, không có một nhân vật trung tâm thường xuyên xuất hiện trên mặt báo. Người đứng đầu tập đoàn là ông Lê Viết Lam những năm gần đây không phát biểu, không "tự kể câu chuyện đời mình", không đặt bản thân vào trung tâm diễn ngôn của doanh nghiệp.. Quyền lực của người đứng đầu Sun Group, vì thế, không có hình dạng như công chúng quen thấy. Trong tâm lý xã hội, quyền lực mà không có gương mặt thị bị cảm nhận là khó đoán, và… bí ẩn. Nhưng từ góc nhìn cấu trúc, đây không phải là sự thiếu hụt, mà là một lựa chọn của lãnh đạo Sun Group.

Sun Group vận hành theo mô hình tập thể hạt nhân - một nhóm lãnh đạo gắn kết bằng lịch sử chung, ký ức chung và niềm tin nội bộ sâu sắc. Quyền lực không được cá nhân hóa ở mức độc tôn mà được giữ ở trạng thái tập thể. Điều này khiến Sun Group gần với hình thái "gia tộc hiện đại" ở một số nước, nơi CEO có thể thay thế, còn thiết chế mới là vĩnh viễn.

Quyền lực trong tập đoàn rất lớn nhưng ông Lê Viết Lam lại lùi lại phía sau, gọi cách khác là đứng sau ánh đèn. Lê Viết Lam là người khởi tạo Sun Group (gọi là sáng lập, nói diễn nôm là cha đẻ của Sun Group) và là Chủ tịch Hội đồng quản trị nhiều năm, nhưng năm 2019 ông đã rút khỏi vị trí quyền lực Chủ tịch Hội đồng Quản trị, lui về làm Chủ tịch Hội đồng sáng lập. Từ đó dường như ông "biến mất" - vô danh trước truyền thông. Công chúng gọi đó là sự "bí ẩn" của người đứng đầu. Nhưng thực chất, quyền lực ông Lê Viết Lam trong doanh nghiệp này không cần cá nhân hóa để tồn tại.

Một vị "khai quốc" khác của Sun Group là ông Trần Minh Sơn cũng làm việc tương tự: Ông rút về làm Phó Chủ tịch Hội đồng sáng lập. Còn vị trí Chủ tịch Hội đồng quản trị hiện nay là ông Đặng Minh Trường (một cộng sự đắc lực; trước đó từng kinh doanh ở Ukraina), Tổng Giám đốc là bà Bùi Thị Thanh Hương ( từng là Phó Tổng Giám đốc phụ trách Khối Tài chính – Chiến lược của TPBank). Những gì công chúng cần biết, những gì giới truyền thông hỏi, hầu như ông Đặng Minh Trường chịu trách nhiệm trả lời, nhưng tần suất cũng ít ỏi và với thái độ khiêm tốn, nhẹ nhàng, dung dị. Trước đây ông Lê Viết Lam khi là Chủ tịch Hội đồng quản trị cũng ít khi xuất hiện trước truyền thông, nhưng khi xuất hiện thì rất kiệm lời, thái độ khiêm nhường và...có chút "bí ẩn".

Có thể nói, những "bí ẩn" của các nhân vật chủ chốt Sun Group đối với công chúng nói chung và cả truyền thông là họ ẩn danh/ hoặc tự mình vô danh. Họ ẩn danh nhưng doanh nghiệp vẫn lớn mạnh rất nhanh, và cứ sừng sững đi tới. Chính sự vắng mặt có chủ ý này và sự sừng sững của doanh nghiệp càng tăng thêm cảm giác "bí ẩn"!

Thực ra đây là thứ quyền lực trong doanh nghiệp mang "phong cách" Sun Group - quyền lực của sự lặng lẽ và mang tính văn hóa lãnh đạo khác thường. Đây là mô hình quyền lực tập thể hạt nhân, không phải cá nhân hóa. Công trình và dự án được đặt cao hơn con người. 

Ít  hoặc không xuất hiện của lãnh đạo người ta gọi là "bí ẩn", nhưng về bản chất đó là chiến lược ẩn danh có chủ đích.

Lãnh đạo cao nhất của Sun Group trở thành "bí ẩn" không phải vì che giấu, mà vì không cần/không muốn xuất hiện. Trong các tập đoàn kinh tế lớn, người ta thường biết rất rõ chủ tịch là ai, CEO nói gì, triết lý lãnh đạo được lan tỏa ra sao…Với Sun Group, dường như ngược lại.

Quyền lực lãnh đạo thực sự thì không cần phải… biểu diễn! Ở Sun Group, quyền lực đương nhiên trước hết là tỉ lệ cổ phần, tiếp đó được thể hiện bằng khả năng quyết định dài hạn, tính nhất quán xuyên suốt nhiều năm, và sự im lặng… đúng lúc. Các nhân vật chủ chốt của Sun dường như không cần chứng minh mình đúng, không cần tranh luận công khai để thắng lý lẽ, họ cứ làm việc để công trình, không gian kinh tế văn hóa do mình kiến tạo đẹp hơn và có độ bền hơn. Lúc đó hiệu quả xã hội của công trình thay mình "phát biểu". Họ tạo ra "chất Sun": chuyên nghiệp, khiêm tốn, và tôn trọng giá trị lao động. Đây là một sắc thái của quyền lực trong doanh nghiệp ở cấp độ cao: đã vượt qua nhu cầu tự khẳng định!

Một hiện tượng hiếm thấy: Sun Group là doanh nghiệp rất lớn ở Việt Nam nhưng không gắn với một cái tên biểu tượng cá nhân duy nhất. Điều này không phải vì Sun Group thiếu cá tính hoặc không có lãnh đạo mạnh, mà vì các nhân vật chủ chốt cố ý đặt tổ chức lên trên/ lên trước cá nhân. Với họ, thương hiệu tổ chức mới là vấn đề quan trọng nhất chứ không phải cái danh của cá nhân. Trong mô hình này cá nhân không phải trung tâm của hào quang, dự án không phải nơi biểu diễn cái tôi, thành công không cần quy công lao về một người. Nếu tìm hiểu lịch sử phát triển của các doanh nghiệp lớn trên thế giới, ta sẽ thấy ở Sun Group có sắc thái văn hóa lãnh đạo gần với mô hình Nhật Bản và Bắc Âu, nhưng lại hiếm trong môi trường doanh nghiệp Việt Nam.

Lãnh đạo Sun Group không cần sự sùng bái cá nhân CEO (sùng bái trong nội bộ và cả ở ngoài xã hội). Thông thường, nếu sùng bái cá nhân CEO thì hình ảnh, cá tính, tầm nhìn của CEO trở thành trung tâm niềm tin của doanh nghiệp và công chúng, nó vượt lên trên cấu trúc tổ chức. Khi đó CEO xuất hiện dày đặc trên truyền thông, mọi thành công được gắn với CEO, mọi thất bại cũng quy về CEO; Và nhân viên tin vào tầm nhìn cá nhân hơn là quy trình (ví dụ như Steve Jobs của Apple; Elon Musk củaTesla, SpaceX; Jack Ma của Alibaba…). Trong khi đó, uy tín của cá nhân lãnh đạo ở Sun Group được tích lũy bằng thời gian và hành động, chứ không phải bằng diễn ngôn ồn ào.

Các nhân vật chủ chốt của Sun Group không bí ẩn - giấu mình, mà vì họ không vận hành theo khuôn mẫu quen thuộc. Họ không cần xuất hiện nhiều, không cần được yêu thích tức thì, không cần thắng trong tranh luận. Họ cần dự án đứng vững, không gian kiến tạo được sử dụng, và thời gian xác nhận lựa chọn của họ là đúng đắn. Trong một xã hội quen với sự ồn ào, người lãnh đạo doanh nghiệp có năng lực… im lặng và năng lực đứng sau ánh đèn, tự nó đã trở thành khác thường và "bí ẩn".

Đứng sau ánh đèn đề đạo diễn toàn bộ sân khấu, họ phải chấp nhận cô đơn trong quyết định. Chẳng hạn khi quyết định đầu tư vào các dự án thường là đi trước dư luận, đi trước nhu cầu thị trường hiện tại, và thường bị nghi ngờ trong giai đoạn đầu. Vì vậy họ phải chịu áp lực kéo dài, chỉ có nhóm nhỏ lãnh đạo cấp cao chia sẻ với nhau những câu hỏi chưa có câu trả lời trong một sớm một chiều. Sự "cô đơn chiến lược" này cũng là một "bí ẩn" đối với những ai quen làm kinh doanh ngắn hạn.

Như vậy Sun Group lựa chọn một phong cách lãnh đạo và hiện diện khác với nhiều doanh nghiệp: không đặt cái tôi cá nhân vào trung tâm câu chuyện. Khi thành công của doanh nghiệp không nằm ở việc được công nhận, được ngưỡng mộ hay được vinh danh cá nhân, thì sự vắng mặt của người lãnh đạo trước ánh đèn truyền thông không còn là điều khó hiểu.

Ở đây thành công không gắn với sự xuất hiện của cá nhân lãnh đạo, mà gắn với cảm giác kiểm soát được nhịp đi của tổ chức. Khi người đứng đầu đủ tự tin để lùi lại, để hệ thống tự vận hành, tự chịu trách nhiệm, thì đó không phải là sự ẩn mình vì sợ hãi, mà là sự rút lui có chủ ý của một ý chí đã đủ mạnh. Lãnh đạo, trong cách hiểu này, không phải là người đứng trước để được nhìn thấy, mà là người định hình nhịp điệu mà tổ chức có thể tự vận hành khi không cần ánh nhìn đó. Quyền lực không được khẳng định bằng sự hiện diện, mà bằng khả năng làm cho tổ chức hành xử nhất quán ngay cả khi người lãnh đạo không xuất hiện. Đây là một lựa chọn đi ngược lại xu hướng đương đại, nơi cá nhân thường được đẩy lên như biểu tượng. Nhưng chính vì đi ngược, nó mới mang tính chiến lược dài hạn: giảm thiểu rủi ro sùng bái cá nhân, kéo dài tuổi thọ của mô hình, và cho phép quyền lực tan vào cấu trúc thay vì đóng cứng vào con người.

Trong nghĩa đó, lãnh đạo không xuất hiện không phải là thiếu trách nhiệm, mà là một cách tự giới hạn quyền lực. Một tổ chức chỉ thực sự trưởng thành và lớn mạnh khi nó không cần người lãnh đạo phải hiện diện liên tục để chứng minh rằng nó vẫn đang được dẫn dắt.

Cần phải hiểu như thế này. Nếu chỉ một mình ông Lê Viết Lam lùi lại đứng sau ánh đèn truyền thông, ta có thể gọi đó là cá tính. Nhưng khi cả một tầng lãnh đạo cùng lùi, thì đó là văn hóa tổ chức. Văn hóa tổ chức theo cách này, có nghĩa là Sun Group không khuyến khích xây dựng hình ảnh "lãnh đạo cá nhân tối cao ", không thưởng cho sự nổi tiếng riêng lẻ, coi sự vô danh là điều kiện để tổ chức tồn tại lâu dài và phát triển. Trong bối cảnh hiện nay, đây là lựa chọn hiếm và khó.

Hành trình của thành công của Sun Group, vì thế, cũng là hành trình của sự tiết chế của lãnh đạo trước sự nổi tiếng và sùng bái cá nhân. Lãnh đạo cao cấp của Sun Group không phô trương; Không tự kể về mình như một huyền thoại; Không biến mỗi thành công thành một sự kiện truyền thông. Khi hạnh phúc đã được cảm nhận từ bên trong, nhu cầu chứng minh ra bên ngoài tự nhiên sẽ giảm xuống.

Sun Group có bảo chứng về niềm tin?

Sun Group hiện diện trong đời sống xã hội như một bảo chứng ngầm: thấy Sun Group là người ta yên tâm giao dịch, yên tâm đi đến vùng đất mà Sun Group vừa kiến tạo. Đây là một cấp độ niềm tin rất hiếm ở doanh nghiệp Việt. Điều này khác căn bản với truyền thông ồn ào, PR phô trương.

Tạo được niềm tin của công chúng ở mức độ cao và bền là việc rất khó, trong khi niềm tin ấy vốn là tài nguyên khan hiếm đối với doanh nghiệp Việt Nam nhiều thập niên, là một hiện tượng xã hội - tâm lý ít thấy! Thẳng thắn mà nói thì niềm tin của công chúng ở Việt Nam đối với doanh nghiệp là một thứ đã bị bào mòn do bị thất tín, bị ăn bánh vẽ…Vì thế, trong nhiều năm, công chúng Việt Nam hình thành một phản xạ phòng vệ tập thể: Không tin vào lời hứa phát triển; Không tin những dự án "tầm cỡ"; Không tin những tuyên bố "vì cộng đồng"; Luôn mặc định doanh nghiệp chỉ vì lợi nhuận, vì lợi ích nhóm mà thôi…Đây không phải hoài nghi cá nhân, mà là kinh nghiệm lịch sử tích lũy của nhiều người, qua nhiều thời gian. Trong thực tế, niềm tin không đến từ lời hô hào, lời hay ý đẹp mà chỉ đến từ những gì doanh nghiệp làm thực sự. Sun Group có được niềm tin không phải vì được yêu mến, mà vì khó bị bác bỏ. Công chúng không tin Sun Group ngay từ đầu khi triển khai các dự án. Nhưng theo thời gian, họ không còn đủ lý do để không tin vì họ bị thuyết phục bởi thực tế chứ không phải cảm xúc.

Niềm tin của công chúng đối với Sun Group có ba tầng cấu trúc: Niềm tin "hậu nghiệm" (không bán dự án bằng lời hứa mà làm xong hạ tầng cốt lõi, hoàn thiện biểu trưng rồi mới nói về giá trị kinh tế); Niềm tin về thái độ "không bỏ chạy" (nhiều nhà đầu tư đến làm dự án, khai thác, thấy khó thì rút lui để lại hậu quả); Sun Group thì ngược lại, tiếp tục đầu tư ngay cả khi dự án chưa có lãi, thị trường suy giảm, dư luận không đồng thuận; Niềm tin có được từ việc Sun Group không cố chiếm vai diễn doanh nghiệp đạo đức (không lên lớp công chúng; không nói nhiều và tô hồng về "trách nhiệm xã hội"; không tự xưng là doanh nghiệp vì cộng đồng; để công trình không gian văn hóa mới lên tiếng). Trong một môi trường mà xã hội mệt mỏi với diễn ngôn đạo đức của nhiều doanh nghiệp, Sun Group im lặng để công trình lên tiếng, lại có tính thuyết phục cao.

Lãnh đạo Sun Groups có tư duy thời gian…khác thường. Nhiều doanh nghiệp tính thời gian bằng quý, năm, hoặc chu kỳ dự án. Các nhân vật chủ chốt của Sun Group dường như tính thời gian theo…thập kỷ. Họ chấp nhận đầu tư dài, hoàn vốn chậm, tích lũy hình ảnh doanh nghiệp tử tế trước khi tích lũy lợi nhuận tối đa. Điều này cho thấy họ không chỉ làm kinh doanh, mà đang đặt cược vào sự thay đổi thói quen xã hội- mà thay đổi thói quen xã hội không thể nhanh. Muốn được công chúng tin, Sun Group phải hy sinh quyền lợi ngắn hạn, chấp nhận đầu tư dài hơn chu kỳ chính sách, không tận dụng tối đa lợi thế quyền của nhà đầu tư, chấp nhận bị nghi ngờ trong thời gian dài…Trong khi đó nhiều doanh nghiệp không đủ tiền, không đủ kiên nhẫn và không đủ kỷ luật nội tại để xây dựng được niềm tin. Do vậy, đúng chất kinh tế mà nói thì niềm tin Sun Groups có được từ công chúng có giá rất đắt đỏ!

Công chúng Việt Nam tin nhưng không thần tượng Sun Group. Họ tin Sun Group trong một phạm vi cụ thể. Và niềm tin ấy có điều kiện: tin tưởng Sun Group nhưng khi xung đột môi trường, khi lợi ích công bị ảnh hưởng, họ sẵn sàng phản ứng/phản biện. Đây là niềm tin của sự trưởng thành!

Bản chất của niềm tin là vốn liếng tự thân! Do đó, Sun Group không được ai bảo chứng về niềm tin. Họ mới là người bảo chứng về niềm tin cho chính họ bằng việc làm thật, hy sinh thật để có công trình thật. Niềm tin này không được tạo ra bằng tuyên bố, mà bằng chuỗi công trình đã hoàn tất, tồn tại trong thực tế, có thể sờ thấy, trải nghiệm và so sánh. Sun Group không bán lời hứa mà bán kết quả đã thành hình. Nói dân dã là tiền tươi thóc thật.

Có niềm tin về các dự án của Sun Group rồi, nhưng một số người lại băn khoăn: Sun Group là doanh nghiệp lớn như vậy, tại sao không niêm yết cổ phiếu trên HOS? Phải chăng có "bí ẩn" gì đây?

Theo dữ liệu công khai, Sun Group hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần nhưng chưa niêm yết cổ phiếu trên sàn chứng khoán chính thức (HOSE, HNX, UPCoM). Không phải Sun Group chưa đạt được quy mô và tiêu chuẩn niêm yết. Sun Group dù có quy mô vốn lớn và các dự án lớn, nhưng có cách lựa chọn riêng. Không có điều khoản nào của luật bắt buộc doanh nghiệp lớn phải lên sàn nên việc chưa/không niêm yết của Sun Group là bình thường, là một cách đi riêng hoàn toàn hợp pháp. Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, niêm yết là quyền, không phải nghĩa vụ. Do vậy, đó là một lựa chọn chiến lược có chủ đích của Sun Group, không phải sự trì hoãn hay né tránh. Trên thế giới có nhiều tập đoàn lớn cũng không niêm yết (hoặc chỉ niêm yết một phần) - cũng là chuyện bình thường. Trong khi đó niêm yết ở Việt Nam hiện nay chưa thực sự thân thiện với mô hình của Sun Group. Ví dụ quan điểm của Sun Group chấp nhận lỗ dài hạn để đổi lấy sự thay đổi vùng đất sẽ không phù hợp với quy định của niêm yết…

Lặng lẽ trước nghi ngờ của số đông - ai sẽ giải thích?

Sun Group là một trong số ít doanh nghiệp thành công ở lĩnh vực du lich, nghỉ dưỡng, bất động sản… Rất nhiều những bài báo trong và ngoài nước đã viết về những thành công đó với những lời có cánh hoặc xét nét. Trên mạng xã hội không thiếu những nhận xét phủ nhận, hạ thấp, xuyên tạc Sun Group không xem các ý kiến phản biện là sự đối lập, mà là một phần tất yếu của quá trình trưởng thành xã hội của các bên, và của chính mình.

Nhưng thời gian để tranh cãi, chứng minh bản thân thì nên dành cho thực hiện các dự án, làm các công trình. Sun Group lặng lẽ, lầm lũi tiến về phía trước. Sun Group lặng lẽ, lầm lũi tiến về phía trước một cách điềm tĩnh, tạo cảm giác yên tâm cho công chúng, nhưng lại vô tình…làm tăng thêm tính "bí ẩn".

Là doanh nghiệp về du lịch phải hiểu rõ nhu cầu của công chúng nhưng không chạy theo công chúng - đó là việc khó. Có một nghịch lý tương đối thú vị: Sun Group hiểu tâm lý số đông rất rõ, nhưng không lấy lòng số đông bằng những quyết định ngắn hạn. Thực tế, nhiều dự án của Sun Group ban đầu gây tranh cãi, thậm chí tranh cãi dữ dội nhưng về sau lại trở thành chuẩn mực mới!

Càng về sau khi đã trưởng thành đúng nghĩa, Sun Group càng tránh tranh luận và tránh cả những lời hoa mỹ trong nhiều văn bản, trong nhiều sự kiện. Bởi họ hiểu rằng: lời nói hay không xây được công trình, chỉ có lao động và kỷ luật mới làm được điều đó. Triết lý của Sun vì thế rất giản dị: làm việc khó một cách tử tế; làm việc lớn bằng tinh thần khiêm nhường; và để công trình tự nói thay mình.

Dù những quyết định của Sun Group thường đi trước dư luận, đi trước nhu cầu thị trường hiện tại, và thường bị nghi ngờ trong giai đoạn đầu, nhưng họ biết mình đang làm gì, dù người khác chưa hiểu. Hãy chịu áp lực của sự nghi ngờ - có thể là kéo dài, hãy dùng năng lượng vào việc có ích hơn là mất năng lượng vào những việc không cần thiết. Hãy cứ làm đi, công trình là cách chứng minh tốt nhất. Và thế là những công trình khó đã hiện hữu đem lại sắc thái mới cho các vùng đất, làm cho người ta tin đến mức thấy hình ảnh Sun Group xuất hiện là yên tâm giao dịch, yên tâm đi đến nơi đó du lịch, nghỉ dưỡng.

Chuyện khách hàng yên tâm mua dịch vụ, du khách yên tâm đến những khu nghỉ dưỡng, địa phương yên tâm giao đất, giao không gian cho Sun Group, tưởng khó nhưng lại không khó lý giải. Vì niềm tin này không đến từ tranh cãi đúng/sai, không đến từ cam kết giấy tờ, không đến từ quảng cáo, mà hình thành trước khi người ta kịp đặt câu hỏi. Nhiều doanh nghiệp thường bán kỳ vọng. Sun Group bán sự an tâm đã được kiểm chứng.

Sự lặng lẽ trước sự nghi ngờ của số đông, không phải Sun Group né tránh, thực ra không muốn trả lời bằng lời nói, mà chỉ muốn chứng minh bằng việc thật, công trình thật, dù rất khó khăn khi thực hiện. Có niềm tin vào tính bền vững của kết quả mình làm, lặng lẽ làm và làm rất tốt để công trình giải thích. Đó là chiến lược. Và, điều đó cũng tạo nên phong cách của Sun Group!

"Bí ẩn" về mối quan hệ với địa phương

Sun Group chọn đến nhiều địa phương không có "đất vàng" sẵn, không có thương hiệu du lịch sẵn để làm dự án du lịch, nghỉ dưỡng. Nói một cách hình ảnh là họ không chọn nơi đã có câu chuyện mà chọn nơi chưa có ngôn ngữ để kể câu chuyện. Họ làm một việc mà rất ít doanh nghiệp dám làm là xây dựng cả điểm đến vật lý lẫn điểm đến trong ý thức xã hội về du lịch văn hóa. Đa số doanh nghiệp làm du lịch dựa vào di sản có sẵn. Sun Group cơ bản là tự kiến tạo di sản đương đại ở nơi mình đến. Các làm đó đương nhiên hấp dẫn địa phương, nơi đang rất cần những nhà đầu tư như vậy.

Nhiều địa phương xem Sun Group là đối tác chiến lược, chào đón thân thiện vì Sun Group không chỉ là nhà đầu tư mà là người đưa đến một viễn cảnh phát triển có hình ảnh cụ thể. Họ giúp địa phương có biểu tượng mới, có niềm tự hào mới, có thứ để kể ra bên ngoài. Đây là sự trao đổi không chỉ thuần túy kinh tế, mà trao đổi bằng vốn văn hóa và vốn biểu tượng.

Về tốc độ các dự án, Sun Group làm rất nhanh nhưng không cẩu thả. Nhiều dự án lớn ở địa hình phức tạp, nguy hiểm, đòi hỏi vốn rất lớn, nhưng tiến độ và độ hoàn thiện khiến người ta ngạc nhiên. Sun Group không vận hành như một doanh nghiệp dự án đơn lẻ mà như một cỗ máy tích lũy năng lực gồm kỹ thuật, quản trị, thẩm mỹ, khả năng xử lý khủng hoảng. Mỗi dự án dù điểm xuất phát bắt đầu từ 0, nhưng lại được bồi đắp bằng tổng kinh nghiệm đã nén lại của doanh nghiệp qua quá trình gian khó với thái độ cầu thị và đạo đức của người phụng sự. Chính vì thế, công trình dù tốc độ hoàn thành rất nhanh nhưng bảo đảm kỹ thuật một cách rất tử tể, góp phần kiến tạo không gian kinh tế - văn hóa mới ở khu vực. Những công trình như thế của Sun Group đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương, lý do gì mà từ chối!

Sun Group là doanh nghiệp nhưng hành xử như một chủ thể văn hóa. Họ tạo biểu tượng, tạo ký ức, tạo thói quen du lịch mới. Nghĩa là Sun Group là nhà kiến tạo không gian văn hóa tiêu dùng. Họ tổ chức cách con người đi chơi, tổ chức cho mọi người trải nghiệm, hưởng thụ văn hóa, tổ chức cách con người tự hào về nơi chốn. Rất ít doanh nghiệp Việt ý thức được vai trò này, càng ít doanh nghiệp dám gánh trách nhiệm này. Nhiều doanh nghiệp khác không làm được không phải vì thiếu tiền, thiếu đất, mà vì thiếu đồng thời 4 thứ: Tầm nhìn dài hơi; Khả năng tích lũy năng lực nội tại; Ý thức mình đang can thiệp vào văn hóa xã hội; Bản lĩnh chịu sự nghi ngờ về tính minh bạch trong thời gian dài. Ít doanh nghiệp dám làm, vì rủi ro không chỉ nằm ở tài chính mà còn nằm ở khả năng thuyết phục xã hội tin vào một điều chưa đến. Như thế thì làm sao địa phương từ chối Sun Group!

Một số doanh nghiệp khác làm cho giới phê bình đánh giá hoặc để thu lợi nhuận nhanh nhất, Sun Group làm cho hàng triệu con người bình thường thưởng thức nhưng với cách làm tử tế nhất. Làm như vậy, với tâm thế là doanh nghiệp cũng là một chủ chủ thể văn hóa dám chịu lỗ dài hạn để đổi lại là làm thay đổi những vùng đất từ khuất nẻo trở nên bừng sáng, Sun Group chắc chắn sẽ được chào đón.

Bí ẩn về "quyền lực" mềm

Có những quyền lực không cần xuất hiện trên diễn đàn. Có những ảnh hưởng không cần phát ngôn.Và có những chủ thể xã hội càng im lặng, càng khiến công chúng buộc phải suy đoán. Sun Group là một trường hợp như vậy.

Trong hơn một thập niên qua, tập đoàn này xuất hiện dày đặc trên bản đồ phát triển không gian du lịch, nghỉ dưỡng ở Việt Nam: từ đỉnh Fansipan, Bà Nà Hills, Hạ Long, Phú Quốc, Tây Ninh… cho tới những khu đô thị và tổ hợp du lịch mang tính biểu tượng. Sun Group không đi vào đời sống xã hội bằng những bài diễn văn, cũng không đến với công chúng bằng những tuyên ngôn cá nhân. Họ bước vào bằng công trình, bằng địa hình được thay đổi, bằng trải nghiệm được tổ chức lại. Và chính từ đó, trong cảm nhận của công chúng, Sun Group dần mang một dáng hình đặc biệt: một "đế chế", một thực thể quyền lực lớn, một chủ thể vừa quen thuộc vừa khó gọi tên. Những câu hỏi xuất hiện, đôi khi thì thầm, đôi khi công khai: Làm sao Sun Group có thể đầu tư những dự án lớn, dài hạn, hoàn vốn chậm như vậy?". Những câu hỏi đại loại như vậy thường được gọi chung bằng một từ: "bí ẩn". Nhưng nếu nhìn kỹ, phần lớn những "bí ẩn" này không phải là bí mật bị che giấu, mà là khoảng trống diễn giải - khoảng trống giữa mức độ tác động rất lớn của một doanh nghiệp và mức độ giải thích mà doanh nghiệp đó lựa chọn cung cấp cho xã hội.

Những loại câu hỏi như vậy không xuất phát từ ác ý. Nó xuất phát từ thói quen "đọc"/"soi" doanh nghiệp qua báo cáo tài chính, bảng cân đối kế toán, con số doanh thu - lợi nhuận được công bố định kỳ. Nhưng Sun Group không niêm yết, không công bố báo cáo tài chính đại chúng, không sử dụng ngôn ngữ thị trường vốn để giải thích sự tồn tại của mình. Khi thiếu ngôn ngữ tài chính quen thuộc, người ta buộc phải tưởng tượng. Và trí tưởng tượng, trong bối cảnh thiếu dữ liệu, rất dễ đi xa hơn thực tế.

Thực chất, logic tài chính của Sun Group không nằm ở một dự án đơn lẻ. Nó nằm ở hệ sinh thái không gian: đầu tư hạ tầng - tạo điểm đến- thu hút dòng người - gia tăng giá trị đất đai và dịch vụ xung quanh. Lợi nhuận không đến tức thì, không hiện rõ trên vé cáp treo hay giá phòng khách sạn, mà tích lũy dần trong thời gian, trong sự dịch chuyển của dòng người và dòng vốn. "Bí ẩn" về tiền, vì thế, không phải là tiền từ đâu ra, mà là tiền được tạo ra theo cách khác với cách công chúng quen nhìn như thế nào.

Khi một doanh nghiệp tham gia nhiều dự án lớn, ở những vị trí chiến lược, trong các không gian nhạy cảm như núi, biển, khu du lịch quốc gia, thì bị nghi ngờ về "quan hệ đặc biệt" là điều gần như không thể tránh khỏi. Có người đặt câu hỏi: "Có phải Sun Group được ưu ái?". Cảm giác này được nuôi dưỡng bởi hai yếu tố. Thứ nhất, thiếu thông tin dễ hiểu về cơ chế hợp tác công - tư, về quy trình quy hoạch, phê duyệt, giám sát. Thứ hai, khoảng cách rất lớn giữa quyết định hành chính và trải nghiệm đời sống của người dân. Khi một dự án xuất hiện và nhanh chóng làm thay đổi cả vùng đất, người dân thường chỉ nhìn thấy kết quả cuối cùng, không nhìn thấy toàn bộ quá trình thể chế phía sau- ở đó doanh nghiệp gian nan như thế nào, các cơ quan quản lý nhà nước vất vả ra sao…

Trong thực tế, Sun Group là doanh nghiệp có năng lực triển khai dự án phức hợp lớn - điều mà không nhiều doanh nghiệp tư nhân Việt Nam làm được. Nhà nước, trong nhiều trường hợp, cần những doanh nghiệp như vậy để hiện thực hóa các định hướng phát triển không gian và du lịch. Vấn đề không nằm ở chỗ có hợp tác hay không, mà nằm ở việc giải thích hợp tác ấy cho công chúng như thế nào.

Khi thiếu giải thích, hợp tác dễ bị đọc thành ưu ái. Và ưu ái, trong tâm thức xã hội, rất gần với "bí ẩn". Sun Group không ra lệnh, không ban hành chính sách, không cưỡng chế ai. Nhưng một dự án của họ có thể thay đổi dòng người, tái cấu trúc sinh kế, định hình lại cách một vùng đất được nhìn nhận

Đây không phải quyền lực chính trị, cũng không phải quyền lực hành chính. Đây là quyền lực không gian- quyền lực mềm được thực thi thông qua việc tổ chức lại địa hình, trải nghiệm và sự hiện diện của kinh tế - văn hóa. Quyền lực này rất khó gọi tên trong ngôn ngữ quen thuộc của công chúng. Vì thế, nó thường bị phóng đại thành "đế chế", "thế lực". Nhưng thực chất, đó là quyền lực kiến tạo: quyền lực tạo ra thực tại mới chứ không phải xâm lăng và cai trị thực tại cũ.

Một câu hỏi khác, mang tính phản ứng trước bất cứ một doanh nghiệp nào:"Họ làm tất cả những điều này vì lợi nhuận hay vì điều gì khác?". Sun Group đã và đang đầu tư nhiều công trình mà lợi ích thương mại ngắn hạn không rõ ràng. Có những dự án mang nặng tính biểu tượng, thậm chí mang dáng dấp di sản, trong tâm ngắn hạn không nhìn thấy tiền ở đâu. Điều này khiến công chúng lúng túng khi áp logic "doanh nghiệp - có nghĩa là phải tối đa hóa lợi nhuận" để giải thích.

Thực tế, Sun Group vận hành theo chiến lược dài hạn: kiến tạo giá trị trước, thu lợi sau, và thường thu lợi gián tiếp. Mục tiêu không phải lợi nhuận tức thì, mà là việc kiểm soát và dẫn dắt giá trị của không gian du lịch văn hóa trong thời gian dài."Bí ẩn" về mục đích, vì thế, là sự va chạm giữa tư duy ngắn hạn của cảm nhận xã hội và tư duy dài hạn của chiến lược không gian kinh tế - văn hóa mới.

Sun Group là một hiện tượng phát triển hiếm hoi nếu nhìn từ góc độ kinh tế - văn hóa - xã hội. Vì "hiếm" nên đối với công chúng, Sun Group có nhiều "bí ẩn". Bí ấn, Thực ra đó là những đặc điểm cấu thành mô hình Sun Group. Làm du lịch nhưng Group không dựa vào di sản có sẵn, cũng không ăn theo câu chuyện cũ, mà tạo ra ký ức mới, biểu tượng mới, cách kể mới.

Làm với tốc độ nhanh nhưng Sun Group không làm liều mà chỉ …mạo hiểm một cách tự tin. Tốc độ nhanh mà chất lượng tốt nằm ở việc họ tích lũy năng lực qua từng dự án, coi mỗi công trình là một bước nâng cấp hệ thống nội tại. Họ không vận hành theo logic dự án đơn lẻ, mà theo logic cỗ máy kinh nghiệm ngày càng dày lên.

Và như vậy, trong phạm vi lĩnh vực kiến tạo những không gian mới về du lịch, văn hóa ở các vùng đất xa xôi, Sun Group có "quyền lực" hơn rất nhiều những doanh nghiệp khác.

Khi doanh nghiệp không kể câu chuyện về mình

Sun Group là một hiện tượng phát triển nhìn từ góc độ kinh tế - văn hóa - xã hội hiếm hoi. Vì "hiếm" nên đối với công chúng, Sun Group có nhiều "bí ẩn". Bí ấn? Thực chất đó là những đặc điểm cấu thành mô hình Sun Group. Mô hình Sun Group không phải là điều kỳ bí. Họ là kết quả của tầm nhìn dài hạn, quản trị hiện đại, có ý thức sâu sắc về vai trò văn hóa của doanh nghiệp, và mang phong cách riêng. Và ở góc độ này, "bí ẩn" chỉ tồn tại khi chúng ta chưa quen với một mô hình phát triển mới, với phong cách riêng mà thôi.

Nhưng trong một xã hội mà trải nghiệm luôn cần được giải thích, sự im lặng không bao giờ là trung tính. Khi doanh nghiệp không kể câu chuyện của mình, xã hội sẽ kể thay. Và câu chuyện xã hội kể thường mang màu sắc băn khoăn, phóng đại và huyền thoại hóa.

Cần hiểu rằng, khi doanh nghiệp bước ra khỏi thị trường thuần túy để đi vào đời sống không gian - văn hóa - xã hội, thì trách nhiệm giải thích cũng phải tương xứng với mức độ tác động. Nếu không, dù có tác động tích cực đến đâu đối với kinh tế- xã hội cũng sẽ luôn bị nhiều người bao phủ những lớp sương mù mang tên "bí ẩn".Và trong lớp sương mù đó, không chỉ người dân bình thường bối rối, mà cả chính doanh nghiệp cũng có nguy cơ bị đọc sai, hiểu sai bản chất.

Sun Group không phải là một "đế chế bí ẩn" theo thuyết âm mưu. Họ là một doanh nghiệp lớn có "quyền lực" mềm trong quá trình định hướng xu hướng du lịch, nghỉ dưỡng theo cách mới. "Quyền lực" đó không nằm ở lời nói mà ở không gian được kiến tạo, không nằm ở cá nhân mà ở cấu trúc, không nằm ở diễn ngôn mà ở trải nghiệm. Phong cách quản trị của Sun Group có điểm chung và có nhiều điểm riêng so với các doanh nghiệp lớn khác. Vì thế những cái gọi là "bí ẩn" của Sun Group thực sự không có gì là bí ẩn mà là hiện tượng cần được hiểu đúng.

Một trong nhiều nguyên nhân khiến người ta nhìn thấy những cái gọi là "bí ẩn" quanh Sun Group là do Sun Group không chủ động kể câu chuyện về chính mình ở cấp độ tương xứng với tác động xã hội mà họ tạo ra. Họ không xây dựng những câu chuyện đẹp về chính mình. Họ không đối thoại thường xuyên với công chúng bằng những lời có cánh êm tai. Nếu có đối thoại thường là lịch thiệp, khiêm tốn, và nhã nhặn: Xin đến công trình của chúng tôi. Họ để công trình, không gian và trải nghiệm tự nói.

Phong cách quản trị của Sun Group có điểm chung và có nhiều điểm riêng so với các doanh nghiệp lớn khác. Vì thế những cái gọi là "bí ẩn" của Sun Group thực sự không có gì là bí ẩn mà là hiện tượng cần được hiểu đúng. Cần hiểu rằng, khi doanh nghiệp bước ra khỏi thị trường thuần túy để đi vào đời sống không gian -văn hóa -xã hội, thì trách nhiệm giải thích cũng phải tương xứng với mức độ tác động. Nếu không, dù có tác động tích cực đến đâu đối với kinh tế- xã hội cũng sẽ luôn bị nhiều người bao phủ bởi lớp sương mù mang tên "bí ẩn".Và trong lớp sương mù đó, không chỉ người dân bình thường bối rối, mà cả chính doanh nghiệp cũng có nguy cơ bị đọc sai, hiểu sai bản chất.

Giải mã những "bí ẩn" của Sun Group không chỉ là hiểu một doanh nghiệp, mà là chạm đến tầng sâu của hiện tượng Sun Group - đó là con người phía sau mô hình. Qua hành trình của Sun Group, có thể thấy rằng phát triển bền vững không chỉ phụ thuộc vào vốn, công nghệ hay quy mô, mà phụ thuộc trước hết vào chất lượng con người và hệ giá trị mà họ lựa chọn. Khi doanh nghiệp biết tiết chế tham vọng về lợi nhuận để phụng sự thì xã hội, công chúng mới được hưởng thành quả kinh tế, văn hóa mang tính nhân văn.

Đến đây có thể khẳng định rằng Sun Group không bí ẩn, chúng ta cần khách quan để hiểu họ hơn mà chúng ta cũng cần trưởng thành như họ để hiểu họ hơn,

Lời kết cho loạt ký sự về Sun Group

Tôi viết loạt bài ký sự này không phải để ca ngợi một doanh nghiệp. Tôi viết vì trong quá trình làm báo, có những hiện tượng, sự việc buộc người cầm bút phải dừng lại lâu hơn, nghĩ sâu hơn, và viết chậm hơn. Sun Group là một hiện tượng như vậy.

Tôi không khẳng định Sun Group như một mô hình hoàn hảo, nhưng phải ghi nhận một nỗ lực hết sức nghiêm túc: Đây là một doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đang rất cố gắng bước vào cuộc đối thoại lớn hơn ở tầm quốc tế về văn hóa, giáo dục và hạnh phúc trong thời đại hội nhập sâu rộng.

Vấn đề phát triển, hạnh phúc được chinh phục, được phụng sự, xét cho cùng không phải là câu chuyện của một tập đoàn. Nó là hành trình tự học, tự hoàn thiện của cả xã hội. Và trong hành trình ấy, mỗi doanh nghiệp (trong đó có Sun Group), mỗi công dân, đều phải tự trả lời câu hỏi: hành trình của chúng ta đi từ đâu và đang đi tới đâu? Chúng ta muốn để lại điều gì cho những người đến sau?

Sun Group không phải là hình mẫu hoàn hảo. Nhưng trong tuyên ngôn và thực tiễn của họ, có thể nhận ra một nỗ lực nhất quán: làm kinh tế nhưng không tách rời trách nhiệm xã hội; phát triển doanh nghiệp nhưng không né tránh câu hỏi về hạnh phúc con người. Nếu nhìn từ góc độ triết luận về doanh nhân, doanh nghiệp, giáo dục công dân thì Sun Group không chỉ tạo ra sản phẩm hay dịch vụ, mà còn góp phần hình thành những thế hệ người lao động trình độ chuyên môn cao, có ý thức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Khép lại loạt ký sự này, điều đáng chú ý không chỉ là quy mô hay tốc độ phát triển của Sun Group, mà là việc doanh nghiệp ấy dám đặt mình vào những câu hỏi lớn của thời đại: phát triển để làm gì, hạnh phúc đến từ đâu, và doanh nghiệp có thể đóng vai trò gì trong việc nâng cao phẩm chất công dân?

Sun Group không phải là câu trả lời cuối cùng. Nhưng trong hành trình tìm kiếm một mô hình phát triển nhân văn hơn, họ đã góp thêm một luận đề đáng suy ngẫm - một luận đề còn mở, chờ được tiếp tục trả lời bằng thực tiễn, bằng đối thoại và bằng trách nhiệm xã hội: làm gì cũng phải hướng đến hạnh phúc con người!

Không phải vì quy mô, cũng không chỉ vì những công trình gây chú ý, mà vì cách họ hiện diện trong không gian phát triển của Việt Nam: lặng lẽ, kiên trì, và đôi khi chấp nhận đi vào những vùng nhiều tranh luận. Đó không phải là con đường dễ đi, nhất là trong một xã hội quen đánh giá thành công bằng tốc độ và sự phô trương.

Là người làm báo, tôi ý thức rất rõ ranh giới mong manh giữa ghi nhận và quảng bá, giữa đồng cảm và đánh mất khoảng cách cần thiết. Những bài báo này, vì thế, được viết như một cuộc đối thoại, không phải một bản tuyên dương. Ở đó có quan sát, có phân tích, có suy ngẫm, có cả những câu hỏi chưa có lời đáp trọn vẹn.

Tôi đã gặp không ít người của Sun Group trong nhiều bối cảnh khác nhau: từ những năm tháng ở Kharcov (Ukraina), từ ở Nga, trong nhà máy lạnh lẽo tại Ukraina, đến những công trường ở vùng núi cao, vùng đất xa xôi, hiểm trở ở Việt Nam. Điều đọng lại trong tôi qua những cuộc gặp gỡ đó không phải là những câu chuyện thành công được kể lại nhiều lần, mà là một khí chất rất... Sun Group: làm việc nghiêm túc, ít nói về mình, và luôn mang theo ý thức và trách nhiệm công dân, rằng mỗi công trình đều phải để lại dấu vết lâu dài trong đời sống xã hội.

Loạt bài ký sự về Sun Group khép lại ở đây, nhưng câu chuyện về trưởng thành, phát triển, hạnh phúc thì chưa. Bởi mọi tuyên ngôn chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm chứng bằng thời gian, bằng hành động và bằng sự giám sát của công dân - điều làm nên nền tảng của phát triển bền vững. Trưởng thành, phát triển, hạnh phúc - suy cho cùng không phải là một chuỗi thành tựu để tổng kết, mà là một quá trình tự học kéo dài qua nhiều thế hệ. Trong quá trình ấy, doanh nghiệp, nhà nước, và mỗi công dân đều là phải nỗ lực

Bài viết cũng gợi mở được một cách nhìn khác về vai trò của doanh nghiệp trong xã hội (ở đây cụ thể là Sun Group). Có thể giúp người đọc chậm lại một chút để nghĩ về hạnh phúc - không như kết quả, mà như chất lượng của hành trình - thì với tôi, việc viết đã không vô ích. 

Dù là chính trị, kinh tế, hay văn hóa thì bản chất và mục đích không thể bỏ quên hạnh phúc con người. Cho nên, doanh nghiệp nào làm việc góp phần làm cho chất lượng cuộc sống của cộng đồng dân cư tăng lên, góp phần làm cho con nguời hạnh phúc hơn, thì rất đáng trân trọng!