Thực tế là, dù kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông vừa khép lại và các hội đồng thi đang chấm điểm, áp lực từ quy trình tuyển sinh đại học đã sớm bủa vây thí sinh.

Việc gần 30 trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh đồng loạt chốt hạn nhận hồ sơ quy đổi IELTS, điểm cộng và xét tuyển thẳng vào ngày 20/6 phản ánh rõ thực tế đó. 

Thí sinh vừa rời phòng thi đã phải hoàn thiện ngay dữ liệu trên các hệ thống xét tuyển sớm. Trong sự thay đổi cấu trúc tuyển sinh ấy, câu hỏi đặt ra: Ai đang bị bỏ lại phía sau?

Tuyển sinh đại học - từ kỳ thi chung đến lộ trình dài hạn

Nhiều năm trước, phần lớn chỉ tiêu tuyển sinh đại học được căn cứ vào kết quả của kỳ thi chung. Thí sinh tập trung ôn tập khối kiến thức cốt lõi và tham gia dự thi trong cùng một khoảng thời gian, với cùng một đề thi chung toàn quốc.

Hiện nay, cơ cấu chỉ tiêu phân hóa mạnh mẽ. Đối với nhiều trường đại học top đầu, điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông chỉ còn là điều kiện cần hoặc ngưỡng đảm bảo chất lượng đầu vào.

Phần lớn chỉ tiêu được chuyển dịch sang các phương thức xét tuyển sớm, xét tuyển kết hợp sử dụng chứng chỉ quốc tế (IELTS, SAT), điểm thi đánh giá năng lực hoặc giải thưởng.

Để chuẩn bị cho cấu trúc tuyển sinh này, học sinh phải có lộ trình tích lũy từ những năm đầu cấp trung học phổ thông. 

Việc đăng ký xét tuyển không còn tập trung vào một thời điểm sau khi có điểm thi tốt nghiệp, mà kéo dài liên tục thông qua việc nộp hồ sơ, quy đổi điểm và đối chiếu dữ liệu tại nhiều trường khác nhau. 

Hạn chót ngày 20/6 của gần 30 đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh chính là ví dụ điển hình cho tính chất dài hạn này.

Không riêng tại khu vực phía Nam, áp lực thời gian này cũng đang diễn ra tương tự với các thí sinh phía Bắc. 

Hàng loạt trường đại học lớn dự kiến nhận hồ sơ xét tuyển sớm từ nay tới cuối tháng 6, bao gồm: Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Thương mại, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), Trường Đại học Việt Nhật, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội)... 

Trước đó, một số đơn vị như Học viện Ngân hàng hay Đại học Bách khoa Hà Nội thậm chí đã kết thúc đợt nhận hồ sơ ngay trong tháng 5 (riêng diện xét tuyển thẳng của Bách khoa Hà Nội mở tới ngày 20/6). 

Thực tế này buộc học sinh cả nước phải bước vào một guồng quay chuẩn bị và nộp hồ sơ không ngừng nghỉ.

Những bất cập phía sau xu hướng xét tuyển sớm

Sự thay đổi cấu trúc tuyển sinh hướng đến việc đánh giá năng lực toàn diện của người học và giảm sự phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất. Tuy nhiên, quy trình này cũng vô tình tạo ra rào cản đối với những nhóm thí sinh thiếu hụt về nguồn lực đầu tư dài hạn.

Đối với học sinh có hoàn cảnh khó khăn, việc sở hữu các chứng chỉ quốc tế như IELTS đòi hỏi một khoản chi phí không nhỏ, từ tiền học tại các cơ sở đào tạo chuyên sâu đến lệ phí thi chính thức.

Tại khu vực nông thôn hoặc với các gia đình có thu nhập thấp, đây là khoản chi vượt quá khả năng chi trả. 

Khi nhiều trường đại học cắt giảm chỉ tiêu điểm thi truyền thống để mở rộng các phương thức xét tuyển kết hợp, cơ hội tiếp cận giáo dục đại học chất lượng cao của nhóm học sinh này trực tiếp bị thu hẹp.

Về khía cạnh tiếp cận thông tin, quy trình xét tuyển kết hợp hiện nay tương đối phức tạp. 

Thí sinh phải chủ động cập nhật đề án tuyển sinh riêng của từng trường và thực hiện các thao tác khai báo dữ liệu đồng thời trên cả hệ thống của Bộ Giáo dục và Đào tạo lẫn hệ thống riêng của trường đại học.

Học sinh tại các đô thị lớn có lợi thế tiếp cận thông tin sớm cùng sự hỗ trợ sát sao từ gia đình. Ngược lại, học sinh vùng sâu vùng xa thường chỉ tập trung vào chương trình học chính khóa.

Sự bất đối xứng về thông tin này khiến nhiều em bỏ lỡ thời hạn nộp hồ sơ xét tuyển sớm dù có năng lực học tập tốt.

Đa dạng hóa phương thức xét tuyển và tự chủ tuyển sinh là xu hướng phù hợp với quá trình hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, giáo dục đại học vẫn cần giữ vững vai trò là công cụ thúc đẩy sự công bằng và tạo cơ hội phát triển bình đẳng cho mọi học sinh.

Nếu các tiêu chí tuyển sinh và quy trình xét tuyển tiếp tục tăng dần độ phức tạp mà không đi kèm các chính sách điều hòa, chính sách ưu tiên hoặc học bổng hỗ trợ cụ thể, khoảng cách cơ hội giữa các nhóm thí sinh sẽ ngày càng gia tăng.

Đã đến lúc các cơ quan quản lý và các trường đại học cần rà soát, đơn giản hóa tối đa quy trình, đồng thời duy trì một tỷ lệ chỉ tiêu hợp lý cho phương thức xét điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông để đảm bảo không học sinh nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì rào cản kinh tế và thông tin.