BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ TRẦN THUÝ HÀ (TỈNH QUẢNG TRỊ) 

Khi con số Toán học bước ra cuộc sống

Ở lứa tuổi học sinh Trug học cơ sở, các em đã bắt đầu tự quản lý tiền ăn sáng, tiền tiêu vặt hay tiền mừng tuổi. Nhiều em sớm tiếp xúc với mua sắm trực tuyến, trò chơi nạp tiền hay những lời mời gọi hấp dẫn trên mạng xã hội. Tuy nhiên, biết có tiền để tiêu rất khác với biết sử dụng tiền hợp lý.

Là giáo viên dạy Toán kiêm chủ nhiệm lớp 9A1, Trường THCS Bắc Gianh, tôi luôn trăn trở làm sao để học sinh không chỉ giải đúng bài toán trong sách mà còn biết vận dụng con số để đưa ra quyết định đúng đắn trong đời sống. Trọng tâm bài học hướng đến ba điều giản dị: biết tính để hiểu những con số, biết chọn để tránh lãng phí và biết giữ để bảo vệ tiền cùng thông tin cá nhân.

Trong một tiết Toán 9 về giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình, tôi đưa ra tình huống thực tế: Một nhóm học sinh làm bookmark và móc khóa bán trong ngày hội trải nghiệm để gây quỹ tủ sách lớp. Mỗi bookmark bán giá 8.000 đồng, móc khóa bán giá 14.000 đồng. Nhóm bán được 50 sản phẩm, thu về 520.000 đồng. Biết chi phí làm mỗi bookmark là 3.000 đồng, móc khóa là 7.000 đồng và chi phí chung (trang trí, đóng gói) là 30.000 đồng, hãy tìm số lượng từng loại và tính lợi nhuận.

Bằng việc đặt ẩn và lập hệ phương trình, học sinh nhanh chóng tính ra nhóm đã bán 30 bookmark và 20 móc khóa. Nhưng điểm "nóng" của tiết học nằm ở phần thảo luận kinh doanh: Tổng chi phí sản xuất là 230.000 đồng, cộng chi phí chung 30.000 đồng thành 260.000 đồng. Với doanh thu 520.000 đồng, khoản lợi nhuận thực sự là 260.000 đồng.

"Nếu lần sau chỉ chọn làm một loại, nhóm nên làm bookmark hay móc khóa để lời nhiều hơn?", học sinh hào hứng tính toán. Nếu bán hết 50 sản phẩm, làm bookmark cho lãi 220.000 đồng, còn móc khóa đem lại 320.000 đồng lợi nhuận. Về mặt con số, móc khóa vượt trội. Nhưng các em tiếp tục tranh luận: Móc khóa khó làm hơn hay ít người mua hơn thì sao? Sản xuất nhiều mà không bán hết thì tiền vốn xử lý thế nào?

Qua bài toán, học sinh vỡ lẽ ra bài học tài chính cốt lõi: Doanh thu không phải là lợi nhuận. Muốn đánh giá hiệu quả phải tính toán cả chi phí, thời gian, công sức và nhu cầu tiêu thụ của thị trường. Những con số Toán học từ đó không còn nằm yên trên trang vở bài tập.

Bốn tờ giấy A3 và góc nhìn đa chiều về tài chính

Nối tiếp giờ Toán, nội dung giáo dục tài chính được đưa vào tiết Hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp. Bốn tổ học sinh nhận nhiệm vụ thiết kế poster trên giấy A3 kèm phần thuyết trình giải quyết tình huống.

Tổ 1 - "Kế hoạch chi tiêu thông minh": Phân tích và phân biệt rõ giữa nhu cầu thiết yếu và mong muốn nhất thời khi có một khoản tiền.

Tổ 2 - "Bí quyết tiết kiệm hiệu quả": Đề xuất giải pháp bảo quản đồ dùng học tập, hạn chế mua sắm lãng phí và lập mục tiêu tích lũy.

Tổ 3 - "Dấu hiệu nhận biết lừa đảo tài chính": Nhận diện các chiêu trò thông báo trúng thưởng yêu cầu chuyển tiền trước, lời mời lợi nhuận cao bất thường hoặc đường link lạ.

Tổ 4 - "Bảo vệ tiền và thông tin cá nhân trên mạng": Hướng dẫn nguyên tắc không chia sẻ mật khẩu, mã OTP và xác minh thông tin trước mọi giao dịch.

Trong buổi thuyết trình, học sinh được đặt vào các tình huống thực tế: Xử lý ra sao khi nhận tin nhắn trúng thưởng điện thoại yêu cầu cọc tiền? Phản ứng thế nào khi có người tự xưng nhân viên ngân hàng xin mã OTP? Việc tự tìm hiểu và truyền đạt lại cho bạn bè giúp các em chuyển hóa kiến thức thành tư duy chủ động của chính mình.

Giữ tiền cũng là giữ sự an toàn

Trong kỷ nguyên số, chi tiêu thiếu cân nhắc gây lãng phí, nhưng mất cảnh giác trên mạng có thể đánh mất toàn bộ tài sản. Học sinh Trung học cơ sở tiếp xúc sớm với môi trường mạng nhưng chưa đủ kỹ năng nhận diện rủi ro.

Biết giữ tiền trên không gian mạng đồng nghĩa với việc hình thành thói quen dừng lại kiểm tra, bảo vệ tài khoản và danh tính cá nhân.

Nối dài bài học từ nhà trường đến gia đình

Kiến thức tại lớp học sẽ khó gắn bó bền vững nếu không được thực hành thường xuyên trong gia đình. Cha mẹ chính là tấm gương đầu tiên về lao động, chi tiêu và quản lý tài chính.

Nhà trường khuyến khích học sinh thực hành từ những việc nhỏ: ghi chép nhật ký chi tiêu, giữ gìn sách vở, dành dụm tiền cho mục tiêu học tập hoặc cùng cha mẹ bàn bạc các khoản chi ưu tiên. Thay vì cấm đoán, người lớn giải thích cho con lý do một khoản chi là cần thiết hay có thể hoãn lại. Khi được trao quyền quyết định trong phạm vi phù hợp, học sinh sẽ hiểu rằng quản lý tiền không phải là tiêu càng ít càng tốt, mà là sử dụng đúng mục đích và biết trân trọng giá trị sức lao động của cha mẹ.

Để bài học ở lại sau giờ học

Giáo dục tài chính cho học sinh phổ thông không bắt đầu từ những lý thuyết vĩ mô, mà khởi đầu từ góc nhìn thực tế: dừng lại suy nghĩ trước một món đồ định mua, phân biệt doanh thu với lợi nhuận, hay kiên quyết từ chối cung cấp mã OTP trước lời mời gọi nghi vấn.

Từ bài toán gian hàng xanh đến những tờ giấy A3 thấm đượm sáng tạo, điều quý giá nhất là học sinh rèn luyện được 3 thói quen cốt lõi: biết tính trước khi quyết định, biết chọn trước khi chi tiêu và biết giữ trước những rủi ro. Đó chính là hành trang tri thức vững chắc theo chân các em bước vào đời.