Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Trong đó, về việc giao quyền cho các cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư đang thu hút sự quan tâm của giới khoa học và các trường đại học.

Đây được xem là một bước chuyển đáng chú ý trong quá trình thực hiện tự chủ đại học, khi quyền đánh giá, lựa chọn và khẳng định đội ngũ học thuật được trao nhiều hơn cho chính các cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, cùng với cơ hội đổi mới quản trị đại học, vấn đề đặt ra là làm thế nào để bảo đảm chất lượng, tính thực chất và uy tín của chức danh giáo sư, phó giáo sư.

Tự chủ bổ nhiệm phải dựa trên uy tín và trách nhiệm xã hội của nhà trường

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Thanh (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội), về phương hướng, việc trao quyền cho các trường đại học bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là chủ trương đúng đắn, phù hợp với xu hướng phát triển của giáo dục đại học hiện đại. 

Thực tế tại nhiều quốc gia châu Âu, quyền tuyển dụng, bổ nhiệm và phát triển đội ngũ giáo sư gắn chặt với từng trường đại học. Các cơ sở đào tạo có uy tín, có năng lực nghiên cứu và đội ngũ khoa học mạnh sẽ tự khẳng định chất lượng thông qua những tiêu chuẩn học thuật và quy trình đánh giá của mình.

Điều quan trọng, theo ông, là phải nhìn nhận việc trao quyền này trong mối quan hệ giữa năng lực tự chủ và trách nhiệm xã hội của nhà trường. Một trường đại học có đủ tầm vóc, có đội ngũ chuyên gia uy tín, có truyền thống nghiên cứu và ý thức trách nhiệm cao đối với cộng đồng khoa học thì việc được giao quyền bổ nhiệm sẽ tạo điều kiện để nhà trường chủ động thu hút, phát triển nhân tài. Ngược lại, nếu cơ sở đào tạo chưa thực sự đủ năng lực, thiếu sự công tâm hoặc đặt lợi ích riêng lên trên chuẩn mực học thuật, cơ chế này có thể phát sinh nhiều vấn đề.

Từ kinh nghiệm mô hình giáo dục đại học ở châu Âu, Giáo sư Nguyễn Huy Thanh lấy ví dụ tại Pháp. Việc đạt được vị trí giáo sư ở những cơ sở đào tạo danh tiếng tại Paris có thể đòi hỏi năng lực và thành tích nghiên cứu rất cao. Những trường lớn như các trường Bách khoa, Sư phạm nổi tiếng ở thủ đô có sức cạnh tranh học thuật lớn, do đó tiêu chuẩn tuyển chọn, bổ nhiệm cũng rất khắt khe. Trong khi đó, ở các trường thuộc những thành phố khác, điều kiện và yêu cầu có thể có những khác biệt nhất định, phù hợp với vị thế và đặc thù của từng cơ sở.

Từ ví dụ này, ông muốn nhấn mạnh rằng quyền tự chủ học thuật cần được đặt trên nền tảng uy tín và năng lực thực chất của từng trường. Một cơ sở giáo dục đại học muốn được trao quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư trước hết phải chứng minh được khả năng đánh giá khoa học độc lập, công tâm và có trách nhiệm.

Đặc biệt, trong điều kiện hệ thống giáo dục đại học Việt Nam có sự khác biệt đáng kể về quy mô, điều kiện nghiên cứu, đội ngũ giảng viên và vị thế quốc tế, việc áp dụng cơ chế tự chủ cần có lộ trình cụ thể. Theo ông, giai đoạn chuyển tiếp chắc chắn sẽ nảy sinh những vấn đề mới. Vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xây dựng cơ chế giám sát công khai, minh bạch, đồng thời có phương án xử lý khi phát hiện những bất cập trong quá trình triển khai. Chính sách có thể được điều chỉnh qua thực tiễn, nhưng điều đó không có nghĩa là buông lỏng các nguyên tắc ngay từ đầu. Ngược lại, càng trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học thì càng phải có những quy định chặt chẽ để bảo đảm quyền tự chủ được thực hiện đúng mục đích.

Một trong những yêu cầu quan trọng là phải xây dựng khung tiêu chí cụ thể, rõ ràng và có khả năng kiểm chứng. Việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cần được đánh giá trên nhiều phương diện, từ kết quả nghiên cứu khoa học, chất lượng công bố, năng lực giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu sinh đến những đóng góp thực tế cho ngành chuyên môn và cộng đồng khoa học. Không nên chỉ căn cứ vào số lượng công trình hoặc các thành tích mang tính hình thức, mà cần xem xét chiều sâu, giá trị khoa học và tác động thực tế của những đóng góp đó.

Bên cạnh đó, cần phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với các cơ sở giáo dục đại học. Nhà trường được quyền quyết định đến đâu, phải đáp ứng những điều kiện gì, chịu trách nhiệm như thế nào đối với người được bổ nhiệm; Bộ giữ vai trò quản lý, kiểm tra và giám sát, tất cả cần được quy định minh bạch. Khi quyền hạn được xác định rõ, trách nhiệm của từng chủ thể mới có cơ sở để thực hiện và kiểm tra.

Giáo sư Nguyễn Huy Thanh cũng đề xuất cần có cơ chế công khai danh sách các giáo sư, phó giáo sư được các trường bổ nhiệm để xã hội và cộng đồng khoa học cùng giám sát. Kết quả bổ nhiệm cần được công bố minh bạch, đi kèm thông tin về tiêu chuẩn, thành tích và cơ sở đánh giá.

Đáng chú ý, ông cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo nên nghiên cứu thành lập hoặc duy trì một hội đồng chuyên môn độc lập để thẩm định hồ sơ sau khi nhà trường thực hiện bổ nhiệm. Hội đồng này có nhiệm vụ đánh giá khách quan cả năng lực của người được bổ nhiệm lẫn quy trình, chất lượng đánh giá của cơ sở giáo dục đại học. Đây không nhất thiết là việc quay trở lại cơ chế xét duyệt tập trung như trước, mà có thể được xem là một tầng kiểm soát nhằm bảo đảm quyền tự chủ không tách rời trách nhiệm giải trình.

Chất lượng và thực chất phải là nguyên tắc cao nhất

Cùng quan điểm cần thận trọng trong quá trình trao quyền, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Viết Tùng (nguyên Hiệu trưởng Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cho rằng chất lượng và tính thực chất phải là yêu cầu hàng đầu khi thay đổi cơ chế bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư.

Với hơn 10 năm tham gia Hội đồng Giáo sư nhà nước ngành Nông nghiệp, ông cho biết điều luôn được quan tâm trong quá trình xét công nhận chức danh là năng lực khoa học thực chất của ứng viên. 

Một người được công nhận là giáo sư, phó giáo sư không chỉ cần đáp ứng các điều kiện về hồ sơ, công trình hay thời gian công tác, mà phải thể hiện được trình độ chuyên môn, năng lực nghiên cứu và những đóng góp có giá trị cho lĩnh vực khoa học của mình.

Theo Giáo sư Nguyễn Viết Tùng, dù chuyển từ cơ chế xét duyệt của Hội đồng Giáo sư nhà nước sang giao quyền cho các trường đại học, yêu cầu siết chặt chất lượng tuyệt đối không được giảm nhẹ. Thậm chí, khi quyền quyết định được phân cấp về từng cơ sở đào tạo, việc kiểm soát chất lượng càng trở nên quan trọng, bởi mỗi trường có điều kiện và năng lực học thuật khác nhau. Nếu không có những tiêu chuẩn chung đủ chặt chẽ, chức danh giáo sư, phó giáo sư có thể bị đánh giá không đồng đều giữa các cơ sở.

Ông cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần công bố danh sách hoặc nhóm các cơ sở giáo dục đại học đủ điều kiện được thực hiện quyền bổ nhiệm. Việc lựa chọn không nên chỉ căn cứ vào quy mô hay tên tuổi của trường, mà phải dựa trên chất lượng đội ngũ nhà khoa học, năng lực nghiên cứu, uy tín học thuật và khả năng tổ chức hội đồng đánh giá độc lập. Chỉ những trường có nền tảng khoa học đủ mạnh, có đội ngũ chuyên gia thực sự uy tín mới nên được giao quyền này.

Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng bởi giáo sư, phó giáo sư không đơn thuần là một danh xưng trong hệ thống nhân sự của nhà trường. Đó phải là những nhà khoa học có năng lực dẫn dắt nghiên cứu, đào tạo thế hệ kế cận và đóng góp vào sự phát triển tri thức. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đội ngũ giáo sư, phó giáo sư cần có khả năng tham gia vào sân chơi khoa học rộng lớn, đối thoại, trao đổi và tranh luận bình đẳng với các nhà khoa học quốc tế.

Trao quyền để nâng chất lượng, không phải mở rộng danh hiệu

Hai chuyên gia đều nhìn nhận việc giao quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho các trường đại học là hướng đi phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị và tăng cường tự chủ đại học. Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với việc mỗi trường tự đặt ra một hệ tiêu chuẩn riêng hoặc tự quyết định danh hiệu mà không chịu sự giám sát của hệ thống. Giá trị của chức danh giáo sư, phó giáo sư phải được bảo đảm bằng những chuẩn mực học thuật có tính thống nhất, được cộng đồng khoa học và xã hội thừa nhận.

Điều quan trọng trong quá trình hoàn thiện dự thảo Thông tư là thiết kế được cơ chế phân quyền hợp lý. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xác lập khung tiêu chuẩn chung, điều kiện để các trường được tham gia bổ nhiệm, quy trình đánh giá, yêu cầu công khai và cơ chế hậu kiểm. Trong khi đó, các trường phải chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng hội đồng chuyên môn, tính khách quan của quá trình thẩm định và năng lực thực tế của người được bổ nhiệm.

Một cơ chế độc lập để phản biện, thẩm định và giám sát cũng cần được tính đến nhằm hạn chế nguy cơ khép kín trong đánh giá nội bộ. Đặc biệt, việc công khai hồ sơ, kết quả bổ nhiệm ở mức phù hợp sẽ tạo điều kiện để các nhà khoa học, tổ chức chuyên môn và xã hội tham gia giám sát. Khi quyết định bổ nhiệm được đặt dưới ánh sáng của sự minh bạch, uy tín của nhà trường và người được bổ nhiệm cũng được củng cố.

Trao quyền cho các trường đại học là để phát huy năng lực tự chủ, khuyến khích cạnh tranh học thuật và tạo điều kiện thu hút nhân tài. Nhưng nếu thiếu tiêu chuẩn, thiếu giám sát và thiếu trách nhiệm giải trình, cơ chế này có thể làm suy giảm giá trị của chính chức danh mà nó hướng tới. Bởi vậy, mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm nhiều giáo sư, phó giáo sư, mà là xây dựng được đội ngũ nhà khoa học thực sự có trình độ, uy tín và đóng góp cho sự phát triển của giáo dục đại học cũng như nền khoa học Việt Nam.