Tự chủ đại học đang bước vào giai đoạn mới với tinh thần không chỉ mở rộng quyền quyết định cho các cơ sở giáo dục mà còn nâng cao trách nhiệm giải trình và chất lượng quản trị.

Kết luận số 91-KL/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết 57-NQ/TƯ, Nghị quyết 71-NQ/TƯ đặt ra yêu cầu tăng quyền tự chủ, nâng cao trách nhiệm giải trình và phát huy dân chủ trong các cơ sở giáo dục đại học.

Trong đó, Luật Giáo dục Đại học số 125/2025/QH15 còn quy định trao quyền cho các trường thực hiện bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư được xem là một dấu mốc đáng chú ý. 

Chính sách này được kỳ vọng tạo động lực đổi mới học thuật, thu hút nhân tài và tiệm cận thông lệ quốc tế. 

Trao đổi với Tạp chí Công dân và Khuyến học, Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm, nguyên Chủ nhiệm khoa Lưu trữ học, nay là khoa Lưu trữ và Quản trị văn phòng, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội chia sẻ góc nhìn từ trải nghiệm của một nhà khoa học từng trải qua cơ chế xét phong học hàm truyền thống.

- Thưa Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm, với tinh thần đổi mới giáo dục của Đảng và Chính phủ hiện nay, một điểm đang nhận được nhiều quan tâm là quy định giao cơ sở giáo dục đại học thực hiện việc bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh Giáo sư, Phó giáo sư. Ông nhìn nhận như thế nào về thay đổi này?

Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm: Tôi cho rằng đây là một bước điều chỉnh quan trọng và phù hợp với xu hướng phát triển giáo dục đại học hiện đại trên thế giới.

Tự chủ đại học không chỉ dừng ở quyền tự chủ tài chính hay tổ chức bộ máy, mà cốt lõi còn là quyền tự chủ học thuật và quyền quyết định về nhân sự học thuật chất lượng cao.

Trước đây, quy trình xét công nhận chức danh Giáo sư, Phó giáo sư được thực hiện qua nhiều cấp, nhiều hội đồng như: hội đồng cơ sở, hội đồng liên ngành, hội đồng nhà nước... 

Mô hình đó có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hệ thống giáo dục đại học còn sơ khai, cần một cơ chế quản lý tập trung để bảo đảm chuẩn mực chung. Tuy nhiên, khi các trường đại học ngày càng được trao quyền và chịu trách nhiệm lớn hơn về chất lượng đào tạo, nghiên cứu thì việc tiếp tục duy trì cơ chế tập trung hoàn toàn cần thay đổi cho phù hợp với tình hình mới.

Luật Giáo dục Đại học số 125/2025/QH15 đã có bước tiếp cận mới khi quy định Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm; còn cơ sở giáo dục đại học trực tiếp thực hiện việc bổ nhiệm. Đây là sự phân định khá hợp lý giữa quản lý nhà nước và quyền tự chủ của cơ sở giáo dục.

- Nhiều ý kiến cho rằng việc giao quyền cho trường đại học sẽ giúp quy trình nhẹ nhàng hơn và sát với thực tiễn hơn. Ông có đồng tình với nhận định này không?

Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm: Khi cơ sở giáo dục được quyền bổ nhiệm Giáo sư, Phó giáo sư, những người hiểu rõ nhất về năng lực chuyên môn, đóng góp học thuật, hiệu quả giảng dạy và vai trò học thuật của ứng viên chính là đơn vị nơi họ cùng công tác.

Trước đây, hồ sơ xét phong hàm phải đi qua nhiều tầng nấc, thời gian kéo dài, đôi khi tạo áp lực hành chính không cần thiết. Điều này ảnh hưởng đến động lực phát triển học thuật và chiến lược thu hút nhân tài của nhà trường.

Nếu được triển khai tốt, cơ chế mới sẽ giúp quá trình đánh giá trở nên linh hoạt hơn, gắn với nhu cầu phát triển của từng cơ sở đào tạo. Những trường có định hướng nghiên cứu mạnh sẽ xây dựng tiêu chí học thuật cao hơn; những trường theo hướng ứng dụng cũng có thể xác định các tiêu chí phù hợp với đặc thù.

Tuy nhiên, tự chủ không có nghĩa là buông lỏng. Quyền càng lớn thì trách nhiệm giải trình càng cao. Các trường phải công khai tiêu chuẩn, quy trình, kết quả đánh giá và chịu sự giám sát của xã hội cũng như cơ quan quản lý.

- Là một trong ba Phó giáo sư đầu tiên của ngành Lưu trữ học, ông có thể chia sẻ ký ức về quá trình được xét công nhận chức danh Phó giáo sư vào năm 1991?

Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm: Đó là một kỷ niệm rất đặc biệt mà đến nay tôi vẫn nhớ khá rõ. Thời điểm đó, điều kiện xét công nhận chức danh Phó giáo sư rất chặt chẽ. Hồ sơ phải chuẩn bị kỹ lưỡng, công phu và được thẩm định nghiêm túc. 

Khi ấy, tiêu chí quan trọng là phải có bằng Phó tiến sĩ - tương đương với trình độ Tiến sĩ hiện nay. Trong trường hợp chưa có bằng chính thức thì phải bảo vệ công trình khoa học được đánh giá tương đương. 

Giai đoạn 1989-1990, tôi đi thực tập sinh tại thủ đô Berlin. Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa lớn trong quá trình học thuật của tôi. Sau khi trở về, tôi được chấp thuận bảo vệ công trình tương đương Phó tiến sĩ để tham gia xét chức danh.

Ngoài điều kiện đó, hồ sơ còn phải chứng minh được năng lực nghiên cứu và đóng góp đào tạo. Khi ấy tôi đã có hơn 60 bài nghiên cứu khoa học và tham gia hướng dẫn học viên.

Nhìn lại, tôi thấy quá trình xét thời đó mang tính học thuật rất cao và có sự trang trọng đặc biệt. Khi được Nhà nước công nhận chức danh, đó không chỉ là niềm vui cá nhân mà còn là sự ghi nhận đối với cả một quá trình lao động khoa học.

- Trong bối cảnh mới, làm thế nào để vẫn giữ được giá trị và uy tín của chức danh Giáo sư, Phó giáo sư?

Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm: Đây là vấn đề rất đáng suy nghĩ.

Trước đây, việc được công nhận ở cấp quốc gia tạo ra cảm giác trang trọng và có tính biểu tượng rất cao. Điều đó góp phần làm nên vị thế xã hội của chức danh Giáo sư, Phó giáo sư.

Nhưng trong bối cảnh hiện nay, theo tôi, giá trị thực sự của chức danh không nằm ở việc ai ký quyết định mà nằm ở chất lượng học thuật của người được bổ nhiệm.

Nếu các trường xây dựng được quy trình minh bạch, tiêu chuẩn rõ ràng, đánh giá thực chất thì chức danh vẫn giữ được uy tín, thậm chí còn có thể phản ánh sát hơn năng lực thực tế.

Điều cần tránh là tư duy chạy theo số lượng hoặc coi chức danh như một đích đến hành chính. Giáo sư hay Phó giáo sư trước hết phải là những người dẫn dắt học thuật, truyền cảm hứng nghiên cứu, đóng góp cho tri thức và đào tạo thế hệ kế cận.

Ở nhiều quốc gia, Giáo sư là chức danh gắn với vị trí việc làm trong trường đại học. Người được bổ nhiệm phải tiếp tục chứng minh năng lực bằng kết quả nghiên cứu, giảng dạy và ảnh hưởng học thuật. Đó là điều chúng ta cũng nên tham khảo.