Hồ Ba Bể - Bức tranh thủy mặc nơi miền sơn cước

Bước vào mùa du lịch năm 2026, tôi có dịp cùng những đồng nghiệp và Hiệp hội du lịch Thái Nguyên trở lại thăm Khu du lịch quốc gia Ba Bể. Đây là một địa chỉ du lịch được đông đảo du khách trong nước và quốc tế biết đến như là Viên ngọc xanh giữa núi rừng Việt Bắc.

Giữa trùng điệp non xanh của vùng Việt Bắc, hồ Ba Bể hiện lên không chỉ như một thắng cảnh, mà còn là một không gian phát triển du lịch giàu tiềm năng, đang từng bước được "định vị" trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Nằm trong lõi Vườn quốc gia Ba Bể, hồ không chỉ sở hữu cảnh quan đặc sắc mà còn mang tầm vóc quốc tế: là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt cần được bảo vệ trên thế giới (1995), là Khu Ramsar thứ 3 của Việt Nam và được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Những danh hiệu này không chỉ là sự ghi nhận, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn trong bảo tồn và khai thác bền vững.

Ông Dương Quang Đạt, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Bể khi trao đổi với chúng tôi đã đánh giá: Mặc dù có những lợi thế do thiên nhiên ban tặng; tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn, du lịch Ba Bể vẫn đang trong quá trình "đánh thức" tiềm năng. Theo số liệu địa phương, trong quý I/2026, khu du lịch đón khoảng 16.600 lượt khách, trong đó có hơn 2.100 lượt khách quốc tế, doanh thu đạt gần 694 triệu đồng. Con số này cho thấy tín hiệu tích cực, nhưng cũng phản ánh rõ một thực tế: quy mô và giá trị khai thác còn khiêm tốn so với lợi thế sẵn có.

Đi sâu vào cấu trúc sản phẩm, có thể thấy Ba Bể đang hình thành khá rõ ba trụ cột du lịch: sinh thái, cộng đồng và văn hóa - tâm linh. Những trải nghiệm như trekking rừng nguyên sinh, chèo kayak trên hồ, hay lưu trú tại các homestay ở Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc… ngày càng thu hút du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Hiện toàn khu có khoảng 78 cơ sở lưu trú, nhiều mô hình nhà sàn truyền thống được cải tạo phục vụ du lịch, trong đó đã có sản phẩm đạt chuẩn OCOP.

Một điểm đáng chú ý là sự tham gia ngày càng rõ nét của cộng đồng địa phương. Hàng trăm hộ dân đã trực tiếp làm du lịch, từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực đến biểu diễn văn nghệ, hướng dẫn trải nghiệm. 

Du lịch không chỉ tạo việc làm cho khoảng 300 lao động, mà còn góp phần giữ gìn nghề dệt thổ cẩm, làn điệu then, sli, lượn - những giá trị văn hóa đang được "sống lại" trong đời sống du lịch. du lịch đã và đang trở thành sinh kế quan trọng của người dân địa phương. 

Hàng trăm hộ dân tham gia làm homestay, dịch vụ ăn uống, hướng dẫn trải nghiệm; nhiều giá trị văn hóa như hát then, dệt thổ cẩm, lễ hội Lồng tồng được khôi phục và phát huy.

Hạ tầng dịch vụ cũng từng bước được hình thành: 144 xuồng vận chuyển khách đủ điều kiện hoạt động, các bến thủy được quản lý, điều tiết; dịch vụ ăn uống, trải nghiệm ngày càng đa dạng.

Những thách thức hiện hữu đối với du lịch hồ Ba Bể

Tuy nhiên, bên cạnh tiềm năng, Ba Bể đang đối mặt với không ít rào cản những hạn chế vẫn hiện hữu: hạ tầng du lịch chưa đồng bộ, sản phẩm còn đơn điệu, thời gian lưu trú trung bình thấp (chỉ từ 0,5-2 ngày), mức chi tiêu chưa cao; thiếu các công trình phụ trợ như biển chỉ dẫn, bến bãi, điểm check-in; dịch vụ còn nhỏ lẻ, thiếu tính chuyên nghiệp.. 

Việc xử lý rác thải, bảo vệ môi trường hồ vẫn còn bất cập, đặc biệt sau các đợt mưa lũ khi rác từ đầu nguồn đổ về. Tuy nhiên, thời gian lưu trú ngắn, mức chi tiêu thấp và sản phẩm còn đơn điệu cho thấy hồ Ba Bể chưa thực sự "giữ chân" được du khách.

Trong chuyến về thăm Hồ Ba Bể lần này, ông Đỗ Trọng Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên cũng nói lên những trăn trở của mình và đó cũng là sự quan tâm của du lịch Thái Nguyên với địa điểm du lịch hấp dẫn này: Nguồn nhân lực du lịch chưa được đào tạo bài bản; sản phẩm trải nghiệm chưa phong phú; hoạt động quảng bá, thu hút đầu tư còn hạn chế. Đáng lưu ý, một bộ phận nhỏ người dân chưa thực sự ý thức đầy đủ về bảo tồn cảnh quan và văn hóa, dẫn tới nguy cơ "thương mại hóa" làm mai một bản sắc nếu không kiểm soát tốt. Đây là những "nút thắt" cần sớm tháo gỡ nếu muốn nâng tầm Ba Bể thành điểm đến trọng điểm.

Từ thực trạng đó, địa phương đã xác định một loạt giải pháp mang tính căn cơ. Trước hết là hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và thiết lập hệ thống sản phẩm du lịch đặc trưng, gắn với từng không gian: sinh thái - trải nghiệm - cộng đồng - nghỉ dưỡng.

Cùng với đó là đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư, cải cách thủ tục hành chính để thu hút doanh nghiệp; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo kỹ năng du lịch, ngoại ngữ, nghiệp vụ. Công tác bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên, kiểm soát xây dựng cũng được đặt lên hàng đầu, nhằm giữ vững giá trị nguyên sơ của hồ.

Một hướng đi quan trọng là phát huy vai trò cộng đồng - coi người dân là chủ thể của hoạt động du lịch. Việc phát triển các sản phẩm OCOP, làng nghề, chợ đêm, trải nghiệm nông nghiệp… không chỉ tạo sinh kế mà còn giúp gia tăng giá trị chuỗi du lịch tại chỗ.

Trong chuyến đi này, tôi và nhiều đồng nghiệp đã có những trải nghiệm khi được thong dong trên thuyền du lịch nghe làn điệu dân ca độc đáo, đặc sắc của người dân tộc Tày, Nùng nơi đây; được đến thăm, tìm hiểu cuộc sống của những hộ dân sống xung quanh hồ Ba Bể từ nhiều đời nay.

Tất cả cho thấy một sự khát vọng của người dân nơi này với quê hương cùng vùng hồ thân thương của họ với mong muốn đây sẽ là một điểm đến đáng nhớ trong hành trình du lịch về nguồn.

Mục tiêu và tầm nhìn phát triển cùng giải pháp cho hướng đi bền vững

Trong bức tranh tổng thể, một tín hiệu đáng chú ý là việc Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị danh lam thắng cảnh Hồ Ba Bể đến năm 2030. Quy hoạch này xác định rõ định hướng phát triển đa dạng các loại hình: du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, trải nghiệm, cộng đồng, tín ngưỡng… đồng thời đặt mục tiêu đưa Ba Bể trở thành khu du lịch quốc gia, trung tâm du lịch của vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Điểm cốt lõi của quy hoạch không nằm ở mở rộng không gian khai thác, mà là cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Từ việc kiểm soát xây dựng, bảo vệ môi trường hồ, đến phát huy vai trò cộng đồng - tất cả đều hướng tới một mô hình du lịch bền vững, nơi thiên nhiên và văn hóa không bị "đánh đổi" cho tăng trưởng ngắn hạn.

Nhìn rộng hơn, với vị trí kết nối thuận lợi trong không gian Việt Bắc, liên kết với Thái Nguyên, Tuyên Quang, Cao Bằng… Ba Bể có điều kiện để trở thành "mắt xích" quan trọng trong chuỗi du lịch vùng. Vấn đề còn lại là cách tổ chức sản phẩm, thu hút đầu tư và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Theo định hướng quy hoạch đã được phê duyệt, hồ Ba Bể hướng tới mục tiêu trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030, là trung tâm du lịch của vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Chiến lược phát triển đặt trên ba trụ cột: Bảo tồn vượt trội; đó là giữ nguyên giá trị địa chất, hệ sinh thái và bản sắc văn hóa các dân tộc. Phát triển bền vững với sự đa dạng hóa sản phẩm du lịch sinh thái, cộng đồng, nghỉ dưỡng, trải nghiệm. Yếu tố quan trọng nữa là kết nối vùng hiệu quả, với sự liên kết với các điểm đến trong không gian Việt Bắc và các tỉnh lân cận như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Cao Bằng để hình thành chuỗi giá trị du lịch.

Quy hoạch cũng xác định các phân khu chức năng, phát triển theo "cửa ngõ" không gian, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hoạt động xây dựng, không cho phép phá vỡ cảnh quan tự nhiên và kiến trúc bản địa

Giữ cho "viên ngọc xanh" tỏa sáng

Trong dòng chảy phát triển, điều đáng nói là Ba Bể không thể đi theo lối mòn "tăng trưởng nóng". Giá trị cốt lõi của nơi đây nằm ở sự nguyên sơ, ở sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. 

Và có lẽ, chính sự nguyên sơ ấy là "tài sản" quý giá nhất - thứ mà mọi chiến lược phát triển đều phải hướng tới gìn giữ. Mọi giải pháp, mọi mục tiêu, suy cho cùng đều phải xoay quanh việc gìn giữ giá trị đó.

Và nếu làm được, hồ Ba Bể không chỉ là một điểm đến, mà sẽ trở thành biểu tượng của du lịch xanh - nơi "viên ngọc" không chỉ tỏa sáng bởi vẻ đẹp, mà còn bởi cách con người nâng niu và phát triển nó một cách bền vững. Bởi khi "viên ngọc xanh" này thực sự tỏa sáng, đó không chỉ là thành công của du lịch mà còn là minh chứng cho một cách phát triển hài hòa giữa con người và thiên nhiên nơi đây.