Một ngôi nhà nhỏ, một mảnh vườn xanh

Năm 18 tuổi, tôi mơ về một mảnh vườn, nơi tôi ngồi viết giữa những xanh tươi. Tôi mơ một mái nhà nhỏ, khoảng sân có hoa trái đơm bông, ba đứa trẻ chạy chơi bên hai chú chó. Còn tôi, làm một người phụ nữ bình thường, sống những tháng ngày bình thường, kiếm sống bằng con chữ và giữ cho mình một khoảng trời riêng với những suy tư.

Sau nhiều năm đi tìm chỗ đứng, tôi nhận ra mình vẫn chỉ mơ giấc mơ năm 18 tuổi. Không phải vì sợ va vấp hay muốn trốn khỏi cuộc đời, mà bởi cuối cùng, tôi đã hiểu mình cần gì và thuộc về nơi chốn, cuộc đời nào.

Ở thời điểm này, tôi có công việc phù hợp với bản thân và hoàn cảnh, có ngôi nhà nhỏ với người bạn đời, ba đứa con, hai chú chó, hai con mèo và đàn vịt gà ngan ngỗng. Tôi có chiếc bàn viết kiểu vintage, mảnh vườn đang nhú lên những mầm xanh, những bông chuối mỏ két cam đỏ rực trước sân. Tôi đã sống cuộc đời mình từng mong muốn. Hay chính xác hơn, tôi đã có cơ hội lựa chọn và biến giấc mơ thành hiện thực.

Để đi đến đây, tôi đã trầy trật qua nhiều lần va vấp, từ tình cảm, sự nghiệp đến con cái, tài chính; từ những quyết định cảm tính và sở thích phù phiếm đến việc học cách biết đủ, biết ưu tiên những điều thực sự cần thiết. Nhưng trên tất cả, tôi hiểu mình đã may mắn biết bao khi nhận được sự chở che của Ơn Trên, sự giúp sức của cha mẹ, lãnh đạo, đồng nghiệp, bạn bè và cộng đồng.

Tất cả những điều ấy, như các cụ vẫn nói, là thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Và tôi đã về vườn, sống trong giấc mơ có thật của mình.

Vậy mà, ngay cả khi đã gom góp đủ cả “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”, tôi vẫn mất thêm vài tháng mới dần thu xếp được cuộc sống ở nơi mới. Chuyển đi không chỉ là mang đồ đạc từ căn nhà này sang căn nhà khác. Tôi còn phải tìm chỗ cho từng món đồ, dọn dẹp từng góc nhà, sắp xếp lại lịch sinh hoạt, công việc, chuyện làm vườn, rồi tính toán những chuyến đi về giữa phố thị và nhà quê.

Đến tận bây giờ, trong nhà vẫn còn những thùng carton chưa kịp mở, vài góc vẫn chưa được sắp đặt như ý. Nhưng thôi, mọi thứ cũng đã tạm hòm hòm. Tôi bắt đầu quen với nhịp sống mới, dù vẫn còn nhiều việc phải làm và nhiều thứ cần thêm thời gian để vào guồng.

Tôi nhận ra rằng, ngay cả khi được sống theo đúng lựa chọn và mong muốn của mình, người ta vẫn không thể lập tức có ngay một cuộc sống như ý. Một khởi đầu mới cần nhiều hơn sự quyết tâm. Nó cần thời gian để sắp xếp lại mọi thứ, cần nguồn lực để vun vén, và cần cả sự kiên nhẫn để những xáo trộn ban đầu dần lắng xuống, nhường chỗ cho một nhịp sống ổn định, vui tươi mà mình hằng mong đợi.

Nói về lựa chọn và quyền được chọn

Tôi nghĩ, được lựa chọn là một dạng tự do. Đó cũng là một phần của hạnh phúc.

Không ai được chọn cha mẹ, nơi mình sinh ra hay hoàn cảnh khởi đầu của cuộc đời. Nhưng khi lớn lên, chúng ta dần có thể tự quyết định nhiều điều: làm công việc gì, sống ở đâu, yêu ai, theo đuổi điều gì và muốn trở thành người như thế nào. Mỗi người có một hình dung khác nhau về cuộc đời đáng sống. Có người muốn đi thật xa, khám phá thế giới; có người chỉ mong gắn bó với bờ ruộng, con mương quê nhà. Có người chọn lên núi, đến vùng sâu để cống hiến; có người muốn ở lại trên mảnh đất tổ tiên đã qua ba thế hệ gìn giữ.

Không có lựa chọn nào mặc nhiên cao quý hơn lựa chọn nào, miễn đó là điều mỗi người thực sự mong muốn và không xâm phạm quyền của người khác. Hạnh phúc, đôi khi, không nằm ở việc ta có được bao nhiêu, mà ở chỗ ta có thể quyết định mình cần gì, muốn sống ra sao và có cơ hội biến điều ấy thành hiện thực.

Dĩ nhiên, được chọn không có nghĩa là muốn gì cũng được. Tôi đã mất nhiều năm, đi qua không ít lần va vấp mới có thể trở về với cuộc sống mình từng mong muốn. Có những giấc mơ cần sự kiên trì, có những lựa chọn buộc ta phải trả giá, có những điều tưởng như giản dị nhưng để giữ được lại đòi hỏi rất nhiều năng lực, sự tỉnh táo và cả may mắn. Chọn một cuộc sống bình yên không có nghĩa là cuộc sống ấy sẽ luôn bình yên. Chọn ở lại cũng cần can đảm như chọn ra đi. Và đôi khi, trưởng thành là biết điều gì nên giữ, điều gì cần buông, điều gì thực sự quan trọng với mình.

Nhìn rộng hơn, quyền lựa chọn không chỉ là câu chuyện của sở thích cá nhân. Nó gắn với tự do và phẩm giá con người. Có người kiên định với con đường mình đi dù phải đối mặt với hoài nghi, thất bại và cô độc. Elon Musk từng theo đuổi tham vọng đưa con người đến những hành tinh khác khi SpaceX còn là một dự án đầy rủi ro. Hơn hai thập niên sau, công ty này đã trở thành một trong những doanh nghiệp tư nhân có vai trò nổi bật nhất trong ngành công nghiệp vũ trụ. Không phải lựa chọn nào cũng dẫn đến thành công như vậy, nhưng câu chuyện ấy nhắc ta rằng nếu không có cơ hội theo đuổi điều mình tin tưởng, nhiều khả năng đã chẳng có điều gì mới mẻ được bắt đầu.

Tuy nhiên, có một điều khiến tôi nghĩ nhiều hơn khi nhìn lại cuộc đời mình: không phải ai cũng có đủ điều kiện để lựa chọn, và không phải ai cũng có thể giữ được những gì mình đã chọn.

Hãy hình dung một gia đình đã dành nửa đời người để dựng xây nhà cửa trên mảnh đất của mình. Ở đó có ngôi nhà cha mẹ để lại, khu vườn được chăm chút qua năm tháng, công việc kiếm sống đã thành nếp, con cái đang học ở ngôi trường gần nhà, những mối quan hệ láng giềng được vun đắp từ lâu. Với người ngoài, đó có thể chỉ là một khu đất nằm trong phạm vi quy hoạch. Nhưng với gia đình ấy, đó là cả một đời sống đã thành hình.

Rồi một ngày, dự án xuất hiện. Trong một khoảng thời gian có thể chỉ tính bằng tháng hoặc vài năm, họ phải rời khỏi nơi mình từng nghĩ sẽ sống đến cuối đời. Họ nhận tiền bồi thường, chuyển đến nơi tái định cư, bắt đầu lại trong một ngôi nhà khác. Nhưng ngôi nhà mới không nhất thiết có thể thay thế sinh kế cũ. Khoản tiền nhận được cũng không thể tự động khôi phục những mối quan hệ cộng đồng, thói quen sống và cảm giác thuộc về một nơi chốn đã gắn bó hàng chục năm.

Tôi không cho rằng mọi dự án quy hoạch đều sai, hay mọi sự thay đổi đều cần bị ngăn lại. Một thành phố muốn phát triển phải có những công trình mới, những tuyến đường mới và những quyết định liên quan đến lợi ích chung. Nhưng phát triển đến đâu, bằng cách nào và ai phải gánh chịu những mất mát là những câu hỏi không thể chỉ trả lời bằng bản vẽ quy hoạch hay con số bồi thường.

Bởi quyền được chọn nơi sống không thể chỉ được nhìn nhận khi mọi thứ thuận lợi. Nó còn cần được tôn trọng khi lợi ích cá nhân đứng trước những quyết định lớn hơn. Người dân cần được thông tin đầy đủ, được tham gia ý kiến, được đối thoại thực chất và được bảo đảm quyền lợi theo pháp luật. Nếu phải di dời vì lợi ích chung, họ cũng cần có cơ hội ổn định cuộc sống, duy trì sinh kế và tiếp tục hoạch định tương lai, thay vì chỉ nhận một nơi ở mới rồi tự xoay xở với những đứt gãy cũ.

Tôi đã may mắn có thể quay về với giấc mơ của mình. Mảnh vườn vẫn đang lên xanh, chiếc bàn viết vẫn ở đó, những người thân yêu vẫn cùng tôi vun vén một mái nhà. Tôi hiểu rằng những điều ấy không tự nhiên mà có, càng không chỉ nhờ nỗ lực của riêng mình. Nhưng tôi cũng hiểu, không phải ai cũng có được cơ hội như thế.

Vì vậy, khi nói về hạnh phúc, tôi nghĩ không nên chỉ hỏi một người đã có những gì, đạt được những gì. Có lẽ còn cần hỏi họ đã được tự quyết định cuộc đời mình đến đâu, có được theo đuổi điều mình mong muốn không, và khi hoàn cảnh thay đổi, họ có còn cơ hội lựa chọn hay không.

Bởi một cuộc đời đáng sống không nhất thiết phải là cuộc đời rực rỡ nhất. Đôi khi, đó chỉ là cuộc đời mà một người được quyền chọn lấy, được nỗ lực vì nó và được sống với lựa chọn của mình trong sự bình yên, miễn là không tước đi quyền ấy của người khác.

Tôi đã mất nhiều năm để trở về với mảnh vườn tuổi 18. Và có lẽ, điều tôi mong muốn hơn cả không phải là ai cũng có một mảnh vườn như tôi, mà là mỗi người đều có cơ hội tìm thấy nơi mình muốn thuộc về, bằng lựa chọn của chính mình.