Sông băng sụp đổ, tạo dòng lũ dữ dội

Ngày 26/8, một phần sông băng ở khu vực Himalaya sụp xuống thung lũng, kéo theo khối lượng lớn băng và đá đổ vào sông Lhende Khola, tạo dòng bùn đá và lũ quét tàn phá nhiều khu vực ở Nepal và Tây Tạng.

Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) xác định rung chấn được ghi nhận sau thảm họa không phải là một trận động đất thông thường. Tín hiệu địa chấn được tạo ra bởi sự sụp đổ của băng và đá, sau đó là dòng vật chất khổng lồ tràn xuống hạ lưu.

Dòng lũ đã cuốn trôi đường sá, công trình thủy điện và nhiều khu dân cư. Đến đầu tháng 9, hơn 1.300 người được xác nhận thiệt mạng và hàng nghìn người vẫn mất tích, trong khi hoạt động cứu hộ tiếp tục gặp khó khăn do bùn đất và địa hình bị tàn phá.

Điều khiến các nhà khoa học đặc biệt quan tâm không chỉ là quy mô của thảm họa, mà còn là những dấu hiệu xuất hiện trước khi khối băng - đá sụp đổ.

Dữ liệu vệ tinh hé lộ dấu hiệu bất ổn

Nhà địa vật lý Manoochehr Shirzaei tại Virginia Tech đã phân tích dữ liệu radar vệ tinh trước thời điểm xảy ra thảm họa. Theo Nature, hình ảnh vệ tinh cho thấy một khối gồm sông băng và đá đã có dấu hiệu chuyển động nhanh hơn trong những tuần trước khi sụp đổ.

Phát hiện này không có nghĩa là các nhà khoa học có thể dự báo chính xác thời điểm xảy ra thảm họa. Mối liên hệ giữa chuyển động của băng, đá và sự sụp đổ vẫn đang được nghiên cứu. Tuy nhiên, dữ liệu vệ tinh cho thấy công nghệ này có thể giúp phát hiện sớm những biến đổi bất thường của các hệ thống băng - đá ở địa hình hiểm trở, nơi khó triển khai quan trắc trực tiếp.

Đây cũng là vấn đề lớn đối với Himalaya. Khu vực này có hàng chục nghìn sông băng nhưng mạng lưới quan trắc chưa đủ để theo dõi toàn bộ những thay đổi đang diễn ra.

Theo báo cáo công bố năm 2026 của Trung tâm Quốc tế về Phát triển miền núi tích hợp (International Centre for Integrated Mountain Development - ICIMOD), khu vực Hindu Kush Himalaya có hơn 63.700 sông băng, bao phủ gần 55.782 km² và là nguồn cung cấp nước cho ít nhất 10 hệ thống sông lớn của châu Á.

Himalaya mất băng nhanh hơn kể từ năm 2000

Phân tích của Trung tâm Quốc tế về Phát triển miền núi tích hợp  cho thấy từ năm 1990 đến 2020, các sông băng khu vực Hindu Kush Himalaya đã mất khoảng 12% diện tích và 9% trữ lượng băng ước tính. 

Đáng chú ý, tốc độ mất băng đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000. Tổng độ dày băng mất đi tại các sông băng được nghiên cứu có thể lên tới 27m kể từ năm 1975.

Những sông băng nhỏ, có diện tích dưới 0,5 km², đang thu hẹp nhanh hơn các sông băng lớn. Khoảng ba phần tư số sông băng trong khu vực thuộc nhóm này. Trung tâm Quốc tế về Phát triển miền núi tích hợp cảnh báo sự thay đổi có thể làm gia tăng nguy cơ thiếu nước cục bộ và những hiểm họa như lũ do hồ băng vỡ.

Trong khi đó, khả năng quan trắc vẫn là một khoảng trống lớn. Trong 38 sông băng được Trung tâm Quốc tế về Phát triển miền núi tích hợp theo dõi để đánh giá xu hướng dài hạn, chỉ 7 sông băng đáp ứng tiêu chuẩn giám sát quốc tế của Cơ quan Quan trắc Sông băng Thế giới (WGMS). Nhiều khu vực băng giá ở Karakoram, Sikkim, Zanskar và Bhutan vẫn chưa được theo dõi đầy đủ.

Điều này khiến nguy cơ không chỉ nằm ở lượng băng đang mất đi. Khi băng, tuyết và địa hình núi cao biến đổi, những hệ thống vốn ổn định trong thời gian dài có thể trở nên khó dự đoán hơn.

Dựa tên quy mô thiệt hại của thảm hoạ lũ lụt Rasuwa xảy ra ngày 28/8/2026 cho thấy tác động của một sự cố trên núi cao có thể lan rất xa xuống các vùng hạ lưu. Theo đánh giá sơ bộ của Chính phủ Nepal, khoảng 7.570 ngôi nhà, 55 km đường, 37 cầu đường bộ và 68 cầu treo bị ảnh hưởng; 13 dự án thủy điện, một nhà máy điện mặt trời và hai đường dây truyền tải cũng bị thiệt hại. Công suất phát điện khoảng 783 MW bị ảnh hưởng bởi thảm họa.

Đến ngày 10/9, Chính phủ Nepal vẫn tiếp tục tìm kiếm, cứu hộ sau 16 ngày xảy ra lũ quét. Thảm họa không chỉ gây thiệt hại về người và cơ sở hạ tầng mà còn đặt ra bài toán phục hồi, tái thiết với quy mô lớn.

Trước tình hình đó, Nepal đã đề nghị Quỹ ứng phó với mất mát và thiệt hại (Fund for responding to Loss and Damage) hỗ trợ khẩn cấp 20 triệu USD sau trận lũ. Đây mới là yêu cầu hỗ trợ ban đầu; Quỹ cho biết đang phối hợp với Hội đồng để xem xét các phương án hỗ trợ Nepal.

Thảm họa tại Nepal vì thế không chỉ là câu chuyện về một trận lũ quét bất thường. Nó cho thấy khi sông băng, đá và nước trên những vùng núi cao cùng thay đổi, rủi ro có thể nhanh chóng chuyển thành thảm họa ở hạ lưu. 

Với hàng tỷ người phụ thuộc vào nguồn nước từ khu vực Hindu Kush - Himalaya, việc tăng cường quan trắc sông băng, khai thác dữ liệu vệ tinh, chia sẻ thông tin xuyên biên giới và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đang trở thành yêu cầu ngày càng cấp thiết.