Điều gì khiến một El Niño được gọi là "siêu El Niño"?

Không có một định nghĩa pháp lý thống nhất, nhưng các nhà khoa học thường gọi là "siêu El Niño" khi:

- Nhiệt độ mặt nước biển tại vùng Niño 3.4 tăng trên khoảng 2°C so với trung bình.

- Hiện tượng kéo dài nhiều tháng.

- Gây tác động khí hậu quy mô toàn cầu.

Trong hơn 70 năm dữ liệu hiện đại, chỉ một số ít sự kiện đạt tới ngưỡng này.

El Niño 1982-1983: Siêu El Niño đầu tiên được quan sát đầy đủ

Sự kiện El Niño 1982-1983 được xem là một trong những đợt mạnh nhất thế kỷ 20 và là lần đầu tiên giới khoa học có điều kiện theo dõi tương đối đầy đủ một siêu El Niño bằng hệ thống vệ tinh và các thiết bị quan trắc hiện đại. Nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương tăng cao bất thường, có nơi vượt mức trung bình từ 5 đến 10 độ C, làm đảo lộn các mô hình thời tiết trên phạm vi toàn cầu. 

Theo NOAA và các nghiên cứu khí hậu sau đó, hiện tượng này đã gây ra những tác động sâu rộng trên hầu hết các châu lục. 

- Bờ tây Nam Mỹ hứng chịu lượng mưa kỷ lục,

- Australia, Indonesia và nhiều khu vực châu Phi phải đối mặt với hạn hán kéo dài. 

- Tại Peru và Ecuador, những trận mưa lớn đã gây lũ lụt và sạt lở nghiêm trọng ở các khu vực vốn khô hạn, phá hủy hạ tầng, mùa màng và nhiều khu dân cư. 

Không chỉ tác động đến thời tiết, El Niño 1982-1983 còn gây ra những xáo trộn lớn đối với hệ sinh thái biển. Sự suy giảm hiện tượng nước trồi ngoài khơi Peru làm nguồn dinh dưỡng trong đại dương sụt giảm mạnh, kéo theo sự sụp đổ của nhiều ngư trường cá cơm - một trong những ngành khai thác thủy sản quan trọng nhất thế giới thời điểm đó.

Nhiều nhà khí hậu học gọi đây là "sự kiện của thế kỷ" bởi quy mô bất thường của nó. Một số nghiên cứu ghi nhận mực nước biển tại vùng đông Thái Bình Dương tăng gần nửa mét, trong khi lượng mưa ở Ecuador có thời điểm cao hơn trung bình năm tới 600%. Các tác động khí hậu kéo dài ít nhất 12 tháng và lan rộng trên toàn lưu vực Thái Bình Dương. 

Ước tính ban đầu cho thấy sự kiện này gây thiệt hại hơn 13 tỷ USD theo giá trị thời điểm đó và khiến từ 1.300-2.000 người thiệt mạng. Tuy nhiên, các nghiên cứu kinh tế hiện đại cho rằng tác động thực tế còn lớn hơn nhiều. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science năm 2023 ước tính El Niño 1982-1983 có thể đã làm kinh tế toàn cầu thất thoát khoảng 4.100 tỷ USD trong nhiều năm sau đó do ảnh hưởng kéo dài tới sản xuất nông nghiệp, thương mại và tăng trưởng kinh tế. 

Điểm đáng nhớ: El Niño 1982–1983 không chỉ là một thảm họa khí hậu lớn mà còn là bước ngoặt của ngành khí tượng hiện đại. Chính những bài học từ sự kiện này đã thúc đẩy việc xây dựng mạng lưới phao quan trắc Thái Bình Dương và các hệ thống dự báo ENSO toàn cầu mà thế giới vẫn sử dụng cho đến ngày nay. 

El Niño 1997-1998: Một trong những sự kiện mạnh nhất từng được ghi nhận

Nhiều nhà khí tượng học coi El Niño 1997-1998 là siêu El Niño mạnh nhất trong lịch sử quan trắc hiện đại. Theo dữ liệu của NOAA và WMO, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4 có thời điểm cao hơn trung bình nhiều năm trên 2,5°C, biến sự kiện này thành một trong những hiện tượng khí hậu cực đoan có ảnh hưởng sâu rộng nhất thế kỷ 20.

Tác động của El Niño nhanh chóng lan rộng trên quy mô toàn cầu. 

- Tại Nam Mỹ, Peru và Ecuador hứng chịu những trận mưa lớn bất thường gây lũ lụt, sạt lở đất và phá hủy cơ sở hạ tầng trên diện rộng. 

- Indonesia và nhiều khu vực Đông Nam Á phải đối mặt với hạn hán kéo dài, tạo điều kiện cho các vụ cháy rừng và cháy than bùn nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. 

- Riêng tại Indonesia, khói mù từ các đám cháy đã bao phủ nhiều quốc gia láng giềng, gây ra cuộc khủng hoảng môi trường và y tế xuyên biên giới. 

Không chỉ ảnh hưởng đến thời tiết, El Niño 1997-1998 còn tác động mạnh tới hệ sinh thái biển. Sự thay đổi nhiệt độ nước biển làm suy giảm nguồn lợi thủy sản tại vùng biển phía đông Thái Bình Dương, trong khi hiện tượng tẩy trắng san hô diễn ra trên quy mô chưa từng có. 

Theo NOAA, khoảng 16% các rạn san hô trên thế giới đã bị mất trong giai đoạn này, đánh dấu một trong những đợt suy thoái san hô nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận.

Các nghiên cứu cũng cho thấy năm 1998 trở thành năm nóng nhất hành tinh kể từ khi bắt đầu có dữ liệu khí tượng hiện đại vào thời điểm đó. Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng đột biến do sự kết hợp giữa El Niño cường độ mạnh và xu hướng ấm lên dài hạn của khí hậu Trái Đất. 

Theo ước tính của NASA và nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế, thiệt hại kinh tế trực tiếp do El Niño 1997-1998 gây ra vượt 30 tỷ USD. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science năm 2023 cho rằng tác động kinh tế dài hạn của sự kiện này có thể lên tới khoảng 5.700 tỷ USD khi tính đến những tổn thất kéo dài đối với tăng trưởng kinh tế, nông nghiệp và năng suất lao động ở nhiều quốc gia.

Điểm đáng nhớ: Nếu El Niño 1982-1983 giúp thế giới hiểu rõ hơn về hiện tượng này, thì El Niño 1997-1998 là lời cảnh báo đầu tiên về khả năng một biến động khí hậu ở Thái Bình Dương có thể gây ra những hệ lụy kinh tế, môi trường và xã hội trên phạm vi toàn cầu. Đây cũng là sự kiện thường được sử dụng làm "thước đo vàng" để so sánh với mọi đợt El Niño mạnh xuất hiện sau đó.

El Niño 2015-2016: Siêu El Niño trong thời đại biến đổi khí hậu

Sự kiện El Niño 2015-2016 thường được so sánh với đợt 1997-1998 về cường độ và phạm vi ảnh hưởng. Theo dữ liệu của NASA và National Oceanic and Atmospheric Administration, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, góp phần đưa năm 2016 trở thành năm nóng nhất thế giới kể từ khi bắt đầu ghi nhận dữ liệu khí hậu hiện đại vào thời điểm đó.

Khác với các siêu El Niño trước đây, sự kiện 2015-2016 diễn ra trong bối cảnh Trái Đất đang chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Nhiều nhà khoa học cho rằng sự kết hợp giữa hiện tượng El Niño cực mạnh và xu hướng nóng lên toàn cầu đã làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của các hiện tượng thời tiết cực đoan trên nhiều châu lục.

- Tại châu Phi, hạn hán kéo dài khiến hàng triệu người tại Ethiopia, Zimbabwe và Nam Phi đối mặt với nguy cơ mất an ninh lương thực. 

- Ở khu vực Đông Nam Á, lượng mưa suy giảm mạnh gây thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Indonesia tiếp tục chứng kiến các vụ cháy rừng và cháy than bùn quy mô lớn, tạo ra lớp khói mù bao phủ nhiều quốc gia trong khu vực.

- Đối với Việt Nam, El Niño 2015-2016 El Niño góp phần gây ra một trong những đợt hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận tại Đồng bằng sông Cửu Long. 

Nước mặn xâm nhập sâu từ 80-90 km vào nội đồng ở nhiều địa phương, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn hecta đất nông nghiệp và khiến nhiều khu vực thiếu nước sinh hoạt trong thời gian dài. Theo thống kê của cơ quan chức năng, tổng thiệt hại kinh tế do đợt hạn mặn này gây ra vượt 5.200 tỷ đồng.

Không chỉ tác động đến con người, El Niño 2015-2016 còn gây ra một trong những đợt tẩy trắng san hô toàn cầu nghiêm trọng nhất lịch sử. Theo NOAA, khoảng 70% các rạn san hô trên thế giới chịu ảnh hưởng của hiện tượng tẩy trắng kéo dài, trong đó nhiều hệ sinh thái biển mất nhiều năm để phục hồi.

Theo FAO, hàng chục triệu người trên thế giới đã bị ảnh hưởng bởi mất mùa, thiếu lương thực và thiếu nước sạch trong giai đoạn này. Nhiều quốc gia phải triển khai các chương trình cứu trợ khẩn cấp để ứng phó với tác động của hạn hán và thời tiết cực đoan.

Điểm đáng nhớ: Nếu El Niño 1997-1998 được xem là siêu El Niño mạnh nhất thế kỷ 20, thì El Niño 2015-2016 là lời cảnh báo rõ ràng nhất về cách biến đổi khí hậu có thể khuếch đại các hiện tượng tự nhiên. Đây cũng là sự kiện khiến nhiều quốc gia bắt đầu nhìn nhận El Niño không chỉ là một hiện tượng khí tượng, mà còn là thách thức đối với an ninh lương thực, nguồn nước và khả năng thích ứng khí hậu trong thế kỷ 21.

Tại Việt Nam, siêu El Niño 2015-2016 đã góp phần gây ra một trong những đợt hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng nhất từng ghi nhận ở Đồng bằng sông Cửu Long. Trong tình trạng lượng nước từ thượng nguồn sông Mekong suy giảm mạnh, nước mặn đã lấn sâu từ 80-90 km vào nội đồng ở nhiều địa phương, vượt xa mức trung bình nhiều năm.

Hậu quả là hàng trăm nghìn hecta lúa và cây trồng bị ảnh hưởng, nhiều khu vực rơi vào tình trạng thiếu nước sinh hoạt kéo dài. Theo thống kê của cơ quan chức năng, tổng thiệt hại kinh tế do đợt hạn mặn này gây ra vượt 5.200 tỷ đồng. Nhiều chuyên gia đánh giá đây là sự kiện hạn mặn nghiêm trọng nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long trong gần một thế kỷ quan trắc.

Không chỉ là một hiện tượng thời tiết cực đoan, El Niño 2015-2016 còn được xem là lời cảnh báo rõ nét về tác động của biến đổi khí hậu đối với Việt Nam, khi những biến động trên Thái Bình Dương đã trực tiếp ảnh hưởng đến sinh kế, sản xuất nông nghiệp và nguồn nước của hàng triệu người dân.

Liệu năm 2026 có xuất hiện siêu El Niño?

Tính đến giữa năm 2026, các trung tâm dự báo khí hậu lớn như NOAA và WMO chưa đưa ra kết luận rằng thế giới sẽ đối mặt với một siêu El Niño mới tương đương các năm 1982-1983, 1997-1998 hay 2015-2016. Tuy nhiên, nhiều mô hình dự báo đang theo dõi khả năng El Niño quay trở lại trong nửa cuối năm 2026 sau giai đoạn trung tính hiện nay.

Lịch sử cho thấy siêu El Niño không xuất hiện thường xuyên, nhưng mỗi lần trở lại đều buộc thế giới phải trả một cái giá rất đắt. Từ cháy rừng ở Indonesia, lũ lụt ở Nam Mỹ đến hạn mặn lịch sử tại Đồng bằng sông Cửu Long, những gì xảy ra trong quá khứ là lời cảnh báo rằng chỉ vài độ C tăng thêm trên Thái Bình Dương cũng có thể kéo theo những biến động ảnh hưởng tới sinh kế của hàng trăm triệu người.

Nếu một siêu El Niño mới xuất hiện trong những năm tới, nó sẽ không chỉ là câu chuyện của khí tượng. Đó sẽ là phép thử đối với an ninh lương thực, nguồn nước, năng lượng và khả năng thích ứng của cả thế giới trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.