Ranh giới giữa "mở rộng" và "mạnh lên" hậu sáp nhập trường học

Thực hiện chủ trương đổi mới và tinh gọn bộ máy, hàng loạt địa phương trên cả nước đã đẩy mạnh sáp nhập trường học, hợp nhất các điểm trường, liên cấp học hoặc gộp các đơn vị nhỏ lẻ cùng địa phương.

Đây là bước đi quyết liệt nhằm tối ưu hóa nguồn lực, giảm đầu mối quản lý và tiết kiệm ngân sách. Tuy nhiên, việc hợp nhất hai hay nhiều đơn vị thành một trường đa địa điểm đặt ban giám hiệu vào những áp lực chưa từng có.

Thực tế sáp nhập trường học tại nhiều tỉnh, thành cho thấy, nếu chỉ đơn thuần làm phép cộng cơ học về số lớp, số học sinh, đội ngũ và cơ sở vật chất, nhà trường rất dễ rơi vào "bẫy phình to".

Một bộ máy lớn hơn về quy mô nhưng cồng kềnh về tầng nấc điều hành, dữ liệu bị cắt khúc giữa các phân hiệu, trong khi tâm lý "bên này - bên kia" âm thầm chia rẽ đội ngũ... sẽ khiến hiệu quả hoạt động suy giảm thay vì tăng lên.

Bài học từ thực tiễn quản trị tại các trường học quy mô lớn sau hợp nhất đã chỉ ra một thực tế khách quan - nếu chỉ hoàn thành thủ tục hành chính mà chưa thống nhất được mục tiêu, văn hóa và cách vận hành, nhà trường có thể lớn hơn nhưng chưa chắc mạnh hơn.

Từ "phép cộng hành chính" đến tái thiết hệ thống quản trị

Để một trường học sau khi hợp nhất thực sự "mạnh lên", bài toán đầu tiên mà ngành giáo dục các địa phương phải giải quyết là xóa bỏ tư duy quản lý tập trung, sự vụ. 

Khi quy mô học sinh tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba, và hoạt động phân tán trên nhiều địa điểm, người đứng đầu không thể ôm đồm mọi công việc.

Lúc này đòi hỏi ở việc xây dựng một hệ thống quản trị thống nhất, phân cấp minh bạch và trao quyền gắn liền với trách nhiệm. Nguyên tắc vận hành phải đảm bảo mọi nhiệm vụ đều có người phụ trách, mọi vấn đề đều có đầu mối xử lý, phân công ủy quyền đi kèm kiểm soát chất lượng.

Hiệu trưởng khi đó chuyển sang vai trò kiến tạo hệ thống, điều phối nguồn lực và điều hành dựa trên dữ liệu chuẩn hóa, thay vì đóng vai "người chữa cháy" cho các sự cố phát sinh tại các phân hiệu.

Bên cạnh đó, quy trình chuyên môn cần được rà soát toàn diện theo tinh thần loại bỏ các thủ tục không tạo ra giá trị, duy trì những mặt mạnh sẵn có của từng điểm trường và cùng nhau thiết kế cách xử lý cho các bài toán mới. 

Tiêu chí lựa chọn cách làm không phải là "của trường nào hơn", mà phải là "cách nào tốt hơn cho nhà trường mới".

Thống nhất văn hóa - điểm nghẽn quyết định sự thành bại

Nếu quản trị là bộ khung thì văn hóa nhà trường chính là linh hồn quyết định sự gắn kết hậu sáp nhập trường học. Hợp nhất tài sản hay sổ sách có thể hoàn thành trong vài ngày, nhưng hợp nhất con người và niềm tin là một hành trình đòi hỏi sự tinh tế.

Rào cản lớn nhất tại các địa phương sau sáp nhập chính là sự khác biệt về nền nếp, thói quen và tâm lý co cụm nội bộ. Sự đồng thuận thực chất không thể gượng ép bằng một quyết định hành chính từ cấp trên.

Muốn xóa bỏ tâm lý "bên này - bên kia", ban giám hiệu phải tôn trọng truyền thống của từng đơn vị cũ, lắng nghe và công khai minh bạch các nguyên tắc ứng xử. 

Tư duy quản trị văn hóa cần chuyển từ công thức đối phó trường A + trường B = trường mới sang tư duy kiến tạo: Giá trị tốt của A + Giá trị tốt của B + Giá trị mới = văn hóa trường mới.

Đây cũng là bài học thực tiễn được lãnh đạo Trường Trung học Cơ sở Thái Thịnh (Hà Nội) - đơn vị vừa tổ chức lại trên cơ sở hợp nhất hai nhà trường với hơn 2.300 học sinh - đúc kết sau đợt sáp nhập vừa qua.

Chỉ khi đội ngũ giáo viên chuyển từ trạng thái "cùng làm việc chung một mái trường" sang "một tập thể cùng chịu trách nhiệm về một kết quả", sức mạnh cộng hưởng mới thực sự phát huy.

Nghị quyết hay đề án sáp nhập trường học chỉ cung cấp khung pháp lý ban đầu. Thước đo thành công của chính sách tinh gọn bộ máy giáo dục trên toàn quốc phải được kiểm chứng bằng sự ổn định trong tâm lý học sinh, sự an tâm của phụ huynh và chất lượng chuyên môn tăng tiến tại từng điểm trường.

Để hỗ trợ các nhà trường vượt qua giai đoạn chuyển giao, cơ quan quản lý giáo dục các cấp cần sớm có giải pháp tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng: xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung liên thông để giảm tải thủ tục báo cáo trùng lặp, đồng thời chú trọng bồi dưỡng năng lực quản trị sự thay đổi cho đội ngũ cán bộ quản lý cơ sở.

Sáp nhập không phải là kết thúc một chặng đường, mà là khởi đầu cho một tiến trình kiến tạo. Chỉ khi vượt qua được rào cản hành chính để tái thiết hệ thống quản trị và sự hòa hợp văn hóa, các trường học sau sáp nhập mới có thể thực sự biến lợi thế về quy mô thành chất lượng giáo dục vượt trội.