Vì sao phải đặt ra bài toán sắp xếp trường công lập?

Trước khi triển khai phương án sắp xếp trường công lập, tính đến cuối năm học 2023-2024, hệ thống giáo dục công lập cả nước vận hành với quy mô lớn nhưng nhiều cơ sở còn nhỏ lẻ, phân tán.

Theo số liệu thống kê, hệ thống hiện có hơn 15.000 trường mầm non, khoảng 12.000 trường tiểu học, 10.700 trường trung học cơ sở, 2.980 trường trung học phổ thông và khoảng 600 trung tâm giáo dục thường xuyên.

Mô hình này dẫn đến tỷ lệ biên chế quản lý và hành chính bao gồm hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, kế toán, văn thư cao, làm hạn chế nguồn biên chế phân bổ trực tiếp cho công tác giảng dạy. 

Tính đến ngày 30/6, quá trình sắp xếp trường công lập bước đầu đã giảm được 586 cơ sở và 709 vị trí lãnh đạo quản lý trên diện hẹp, tạo cơ sở để triển khai diện rộng.

Hai mô hình thí điểm sắp xếp trường công lập mới

Kế hoạch sắp xếp trường công lập của Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra 2 mô hình cấu trúc nhà trường mới nhằm thay đổi phương thức quản lý hành chính sang quản trị hiệu quả.

Mô hình thứ nhất là trường một cấp học quy mô lớn có các phân hiệu. Cơ cấu tổ chức của mô hình này gồm một trường chính và các phân hiệu trực thuộc, sử dụng chung một ban giám hiệu và một bộ phận hành chính - nhân sự.

Mô hình thứ hai là trường phổ thông nhiều cấp học quy mô lớn. Mô hình này thực hiện hợp nhất các cấp học khác nhau trên cùng một địa bàn thành một cơ sở liên cấp và áp dụng chung một đầu mối quản lý hành chính.

Quá trình triển khai phải tuân thủ 3 nguyên tắc bắt buộc nhằm bảo đảm tính ổn định. Thứ nhất là duy trì mật độ tối thiểu, theo đó mỗi đơn vị hành chính cấp xã phải giữ lại ít nhất một trường mầm non và một trường phổ thông.

Thứ hai là giới hạn phạm vi hợp nhất, tuyệt đối không thực hiện sáp nhập liên cấp giữa mầm non với phổ thông, giữa trường phổ thông với trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, hoặc giữa trường chuyên biệt với trường đại trà.

Thứ ba là bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục, phương án sắp xếp không được gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý học sinh và không để xảy ra tình trạng học sinh bỏ học do khoảng cách di chuyển.

Diện mạo thí điểm và những thách thức thực thi diện rộng

Bộ Giáo dục và Đào tạo lựa chọn 15 tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng miền để thực hiện thí điểm giai đoạn 1, bao gồm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Huế, Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Vĩnh Long, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Nghệ An, Đắk Lắk, Lâm Đồng và Đồng Nai.

Quá trình dịch chuyển cơ cấu tổ chức với quy mô giảm 30% đầu mối đặt ra 3 vấn đề lớn cần được kiểm soát và đánh giá toàn diện tại các địa phương.

Vấn đề đầu tiên là giải quyết nhân sự dôi dư. Việc giảm đầu mối quản lý làm dư thừa cục bộ vị trí lãnh đạo và nhân viên hành chính. 

Thách thức lớn nhất không nằm ở việc cắt giảm cơ học, mà ở công tác xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực minh bạch để sàng lọc đội ngũ.

Các địa phương đòi hỏi phải có phương án điều chuyển, đào tạo lại hoặc áp dụng chính sách tinh giản biên chế đúng quy định pháp luật nhằm hạn chế tối đa các xung đột nội bộ và ổn định tâm lý cho lực lượng nhân sự ở lại.

Vấn đề thứ hai là năng lực điều hành cấp trường. Quy mô học sinh tăng và địa bàn quản lý trải rộng trên nhiều phân hiệu sẽ làm gia tăng áp lực quản trị lên ban giám hiệu.

Bản chất của thách thức này là sự quá tải về mặt thông tin và kiểm soát quy trình khi mô hình quản lý hành chính truyền thống chưa kịp thích ứng với quy mô siêu lớn.

Điều này đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải chuẩn hóa lại quy trình vận hành hành chính, phân cấp thẩm quyền rõ ràng cho các phó hiệu trưởng phụ trách phân hiệu, đồng thời bắt buộc phải đồng bộ hóa hạ tầng chuyển đổi số trong quản lý học vụ và tài chính công.

Vấn đề thứ ba là sự khác biệt về địa hình vùng miền. Tại các tỉnh miền núi có mật độ dân cư thưa thớt, việc sắp xếp trường công lập đòi hỏi giải pháp phức tạp hơn so với các đô thị có mật độ dân số cao.

Đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục đồng nghĩa với việc sáp nhập tại các khu vực này không thể áp dụng rập khuôn theo chỉ tiêu số lượng.

Nếu dồn dịch các điểm trường lẻ một cách thiếu linh hoạt, khoảng cách di chuyển tăng lên sẽ gián tiếp làm tăng tỷ lệ học sinh có hoàn cảnh khó khăn bỏ học. 

Vì vậy, giai đoạn thí điểm tại các tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang cần thiết lập một cơ chế đặc thù, ưu tiên duy trì các điểm trường tiểu học và mầm non tại chỗ để bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục tối thiểu.

Kế hoạch giảm ít nhất 30% đầu mối trường công lập là một cuộc dịch chuyển cơ cấu có quy mô lớn, đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị hiệu quả. 

Mục tiêu tối ưu hóa cơ sở vật chất và tinh gọn bộ máy chỉ có thể đạt được thực chất khi các địa phương giải quyết tốt các bài toán về nhân sự dôi dư, năng lực điều hành quy mô lớn và đặc thù địa lý vùng miền. 

Kết quả từ giai đoạn thí điểm tại 15 tỉnh, thành phố tới đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan quản lý điều chỉnh chính sách, bảo đảm toàn hệ thống vận hành đồng bộ, thông suốt và giữ vững quyền tiếp cận giáo dục của người học khi bước vào giai đoạn nhân rộng toàn quốc.