Bức tranh tài chính tương phản: Ảo tưởng hạnh phúc và thực tế phũ phàng

Số liệu từ Chỉ số Hạnh phúc Tài chính (Financial Wellbeing Index) của Prudential chỉ ra một sự thật hấp dẫn: Việt Nam dẫn đầu châu Á với 65,1/100 điểm, vượt mặt cả những trung tâm tài chính phát triển như Singapore và Malaysia. Với 26% người tiêu dùng tin rằng họ sở hữu đầy đủ công cụ để thành công, Việt Nam đứng thứ hai khu vực về mức độ hài lòng khi tiếp cận dịch vụ tài chính.

Thế nhưng, bảng thành tích tự phong này lập tức bị dội một gáo nước lạnh bởi số liệu khách quan từ Khảo sát Năng lực Tài chính Toàn cầu của S&P Global. Tỷ lệ am hiểu tài chính thực tế của người trưởng thành Việt Nam chỉ vỏn vẹn 24%, kéo ghì sự tự tin tài chính xuống hạng 118/144 quốc gia được khảo sát. Con số này thấp hơn đáng kể so với các nước láng giềng như Singapore (59%), Myanmar (52%), Malaysia (36%) và Thái Lan (27%). Người Việt đang sống trong một sự tự tin ảo tưởng khi hoàn toàn trống rỗng về kiến thức tài chính.

Điểm danh những "vết đứt gãy" trong nhận thức tài chính

Sự đứt gãy này bắt nguồn từ tâm lý ưu tiên sự ổn định ngắn hạn. Điểm số về An ninh tài chính hiện tại của người Việt đạt mức khá (61,7 điểm), chứng minh khả năng xoay xở chi phí sinh hoạt hàng ngày rất tốt. Tuy nhiên, năng lực ứng phó với các cú sốc dài hạn như bệnh tật, mất thu nhập lại rơi xuống mức rất thấp (59,6 điểm).

Nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng nhận thức này lộ rõ qua ba lỗ hổng lớn:

- Học đường ngập tràn lý thuyết: Giáo dục tại trường học vẫn nặng tính hàn lâm, thiếu thực tiễn. Sinh viên có thể giải những bài toán tích phân phức tạp nhưng lại hoàn toàn lúng túng khi tự lập một bài toán ngân sách cá nhân đơn giản.

- Gia đình bao bọc độc hại: Tâm lý né tránh nói chuyện tiền bạc với con cái vì sợ "thực dụng" vô tình tước đi cơ hội cọ xát của giới trẻ. Khi bước vào đời, họ thiếu hụt trầm trọng nhận thức về giá trị lao động và trách nhiệm tài chính.

- Sự thờ ơ với chiến lược vĩ mô: Dù Chiến lược Tài chính toàn diện Quốc gia đã được ban hành từ năm 2020, một bộ phận lớn cán bộ và người dân vẫn dửng dưng, chưa từng tiếp cận hoặc nắm rõ các mục tiêu này.

"Giá đắt" phải trả từ sự tự tin thiếu nền tảng

Sự tự tin cảm tính mà thiếu tri thức đã biến thành những thiệt hại xương máu mang tính cảnh báo:

Chỉ trong năm 2025, người dùng Việt Nam đã bị chiếm đoạt hơn 8.000 tỷ đồng do lừa đảo trực tuyến. Kẻ xấu dùng AI và Deepfake để thao túng tâm lý, và những người có tiền nhưng thiếu cảnh giác số lập tức trở thành mồi ngon.

Tổng nợ xấu của hệ thống ngân hàng tính đến cuối năm 2025 đã vọt lên mức 262.491 tỷ đồng (tăng 14,1%). Đáng báo động nhất, nhóm nợ có khả năng mất vốn (nhóm 5) tăng mạnh gần 25%, phản ánh sự yếu kém trong kỹ năng quản lý nợ cá nhân.

Chỉ 42% thanh niên Việt Nam tham gia đầu tư, nhưng phần lớn thay vì tích lũy dài hạn lại bị cuốn vào các sàn lừa đảo với lời hứa lợi nhuận phi thực tế, hoặc lạm dụng đòn bẩy quá mức dẫn đến trắng tay.

Tài chính thông minh không phải là bản năng bẩm sinh, đó là năng lực phải trải qua huấn luyện. Muốn xây dựng một tương lai an nhàn và vững chắc, người Việt buộc phải bước qua sự "tự tin cảm tính" để chạm tới sự "tự chủ thực chất".