Chủ trì Hội thảo có PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; GS.TS Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam. 

Tham dự Hội thảo có đại diện lãnh đạo bộ, ngành Trung ương, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan, đơn vị liên quan cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, quản lý.

Xã hội số đang từ một viễn cảnh trở thành không gian sống ngày càng hiện hữu, nơi công nghệ, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo không chỉ tạo thêm những tiện ích mới mà từng bước làm thay đổi cách con người học tập, lao động, giao tiếp và tham gia đời sống xã hội. 

Khi quá trình này đi vào chiều sâu, yêu cầu đặt ra không chỉ là phát triển nhanh hơn về công nghệ, mà còn phải nhận diện đầy đủ những biến đổi xã hội để những thành quả số thực sự mở rộng cơ hội phát triển, nâng cao chất lượng sống và không tạo thêm những khoảng cách mới giữa con người với con người.

Một không gian phát triển mới đang hình thành

Theo các chuyên gia, cùng với sự phát triển nhanh của công nghệ, xã hội số đang ngày càng hiện diện rõ trong đời sống và trở thành một không gian phát triển mới. Quá trình này cũng diễn ra trong bối cảnh nền tảng chính trị, pháp lý cho chuyển đổi số ở Việt Nam được hoàn thiện mạnh mẽ, với những định hướng ngày càng rõ về phát triển xã hội số bao trùm, lấy con người làm trung tâm.

Theo PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây được đặc trưng bởi cơ khí hóa, điện khí hóa và tự động hóa, thì cuộc cách mạng hiện nay là quá trình thông minh hóa, nơi Internet vạn vật, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây và chuỗi khối tương tác, cộng hưởng trong một hệ sinh thái công nghệ tích hợp.

Đáng chú ý, những công nghệ này không còn đứng bên ngoài đời sống như những công cụ bổ trợ, mà chúng đang trực tiếp tham gia vào cách xã hội vận hành. 

Theo PGS.TS Chu Văn Tuấn, chuyển đổi số đang tái định hình sâu sắc cách con người sản xuất, quản trị, học tập, giao tiếp và tham gia vào đời sống xã hội.

Bởi vậy, xã hội số không còn là một xu hướng mang tính dự báo mà đã trở thành một thực tiễn phát triển hiện hữu.

Những thay đổi này đã có thể nhận thấy từ đời sống hằng ngày. Hạ tầng số tiếp tục được mở rộng; định danh và xác thực điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, dịch vụ công trực tuyến, y tế số, giáo dục số, thương mại điện tử cùng nhiều tiện ích số ngày càng hiện diện rộng hơn. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách về không gian, thời gian và chi phí, đồng thời mở thêm những phương thức mới để người dân học tập, làm việc, kinh doanh và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Thước đo nằm ở cơ hội phát triển và chất lượng sống

Khi hạ tầng số, nền tảng số và các dịch vụ trực tuyến ngày càng phổ biến, yêu cầu đối với phát triển xã hội số cũng dịch chuyển từ mở rộng khả năng kết nối sang nâng cao chất lượng tham gia và thụ hưởng của người dân. 

Bởi vậy, câu chuyện không còn chỉ nằm ở tốc độ số hóa, mà ở việc công nghệ có thực sự mở rộng cơ hội học tập, việc làm, tiếp cận dịch vụ và cải thiện chất lượng sống; đồng thời hạn chế được những khoảng cách mới có thể nảy sinh trong quá trình chuyển đổi.

Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, xã hội số không phải là một "phiên bản số" của xã hội hiện hữu. 

Số người sử dụng Internet, số tài khoản định danh điện tử hay số dịch vụ được đưa lên môi trường mạng là những chỉ báo quan trọng, nhưng mới phản ánh điều kiện và mức độ số hóa. 

Điều cần quan tâm sâu hơn là công nghệ, dữ liệu, nền tảng và trí tuệ nhân tạo đang làm biến đổi đời sống, quan hệ xã hội, cách con người thực hiện quyền và nghĩa vụ cũng như những giá trị, chuẩn mực và niềm tin trong môi trường số ra sao.

Từ cách tiếp cận này, câu hỏi quan trọng theo ông, không còn chỉ là đã số hóa được bao nhiêu, mà là quá trình số hóa đang làm xã hội thay đổi theo hướng nào, ai được hưởng lợi nhiều hơn, ai có nguy cơ bị bỏ lại phía sau và chính sách cần điều chỉnh ra sao để công nghệ phục vụ tốt hơn con người.

Một trong những vấn đề nổi lên là chính bản chất của khoảng cách số đang thay đổi. Khi kết nối ngày càng phổ biến, khác biệt không chỉ nằm ở việc có hay không có thiết bị, Internet, mà ngày càng nằm ở khả năng sử dụng công nghệ để học tập, tạo việc làm, tăng thu nhập và tham gia đời sống xã hội. Hai người cùng có một chiếc điện thoại thông minh nhưng khả năng khai thác công nghệ để phát triển bản thân có thể rất khác nhau. 

Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, xã hội số bao trùm không chỉ là "có kết nối" mà còn phải là có năng lực tham gia và có cơ hội hưởng thụ. 

Khoảng cách này còn có thể bị nới rộng bởi độ chênh giữa tốc độ phát triển công nghệ và năng lực thích ứng của xã hội. 

Một công cụ trí tuệ nhân tạo có thể phổ biến trong vài tháng, nhưng việc hình thành kỹ năng mới cho người lao động, điều chỉnh chương trình giáo dục, thích ứng thị trường lao động hay hoàn thiện thể chế lại cần nhiều thời gian hơn. 

Nếu độ chênh này kéo dài, có thể xuất hiện một "độ trễ xã hội": năng suất tăng nhưng kỹ năng không theo kịp; dịch vụ số mở rộng nhưng một bộ phận người dân khó tiếp cận; mô hình kinh doanh mới xuất hiện trong khi cơ chế bảo vệ quyền lợi chưa phát triển tương xứng.

Cùng với đó là những vấn đề ngày càng trực tiếp liên quan tới quyền và lợi ích của con người. Dữ liệu vừa là nguồn lực phát triển, vừa gắn với quyền riêng tư và quyền tự quyết của cá nhân. 

Thuật toán có thể giúp phân phối thông tin, dịch vụ, cơ hội việc làm hiệu quả hơn nhưng cũng có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào nền tảng. Trí tuệ nhân tạo mở ra khả năng mới trong lao động, giáo dục, y tế, quản trị, đồng thời đặt ra những câu hỏi về trách nhiệm, đạo đức, tính xác thực, bản quyền và giới hạn của việc sử dụng máy móc trong những quyết định liên quan đến con người. 

Bởi vậy, theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, vấn đề trung tâm không phải là lựa chọn giữa phát triển công nghệ và bảo vệ xã hội. Bài toán của quản trị là xây dựng được thể chế vừa khuyến khích đổi mới, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con người; vừa khai thác giá trị của dữ liệu, vừa củng cố niềm tin số; vừa mở rộng không gian kết nối, vừa bảo vệ các giá trị văn hóa, đạo đức và sự gắn kết cộng đồng.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận đầy đủ hơn về công dân số. Đó không chỉ là người có tài khoản điện tử hay biết sử dụng một ứng dụng, mà phải có khả năng tiếp cận và đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện rủi ro, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, thực hiện quyền và nghĩa vụ trên môi trường số và thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Từ đó, tiêu chí đánh giá xã hội số cũng cần dịch chuyển từ mức độ số hóa sang chất lượng phát triển. Sự gia tăng của hạ tầng, dịch vụ hay số người sử dụng công nghệ chưa thể tự động đồng nghĩa với tiến bộ xã hội nếu năng lực tiếp cận không đồng đều, những khoảng cách mới tiếp tục xuất hiện, quyền riêng tư chưa được bảo vệ hay niềm tin và sự gắn kết xã hội bị suy giảm. 

"Xét đến cùng, xây dựng xã hội số không phải là xây dựng một xã hội có nhiều công nghệ hơn" - PGS.TS Vũ Trọng Lâm nhấn mạnh.

Theo ông, giá trị của xã hội số phải được đo bằng việc công nghệ có giúp con người phát triển tốt hơn hay không; có mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, việc làm và dịch vụ hay không; có nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng cuộc sống hay không; có củng cố sự an toàn, niềm tin, công bằng, các giá trị văn hóa, đạo đức và sự gắn kết xã hội hay không.

Nhìn từ đó, phát triển xã hội số không chỉ là mở rộng không gian công nghệ mà còn là mở rộng không gian phát triển cho con người. Công nghệ càng đi sâu vào đời sống, yêu cầu bảo đảm tính bao trùm, an toàn và nhân văn càng phải trở thành một phần của chính tiến trình phát triển ấy.