Trong quá trình dạy học, yêu cầu cần đạt là đích đến, phương pháp là con đường, còn kiểm tra, đánh giá là thước đo mức độ hoàn thành. Từ thước đo này, thầy và trò tự điều chỉnh phương pháp dạy và học cho phù hợp. Theo tinh thần đổi mới, đánh giá đã chuyển từ "đánh giá kết quả" sang "đánh giá vì sự tiến bộ" của người học và coi đánh giá như một "hoạt động học".

Tinh thần này được nhấn mạnh tại Công văn số 5208/BGDĐT-GDPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn nhiệm vụ năm học 2026-2027. Theo đó, Bộ đã chỉ rõ: "Thực hiện kiểm tra, đánh giá đúng quy định, đảm bảo khách quan, công bằng, vì sự tiến bộ của học sinh; kết hợp phù hợp đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ.

Nội dung kiểm tra, đánh giá phải bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông. Chú trọng đánh giá khả năng hiểu, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn; hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng, làm bài theo khuôn mẫu. 

Kết quả đánh giá phải được sử dụng để điều chỉnh hoạt động dạy học phù hợp với đối tượng học sinh, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu, bồi dưỡng học sinh giỏi, tư vấn học tập, hướng nghiệp và phối hợp với cha mẹ học sinh".

Thế nhưng, công tác đánh giá định kỳ được nhà trường tổ chức bài bản, còn đánh giá thường xuyên ở một số nơi vẫn còn nặng tính chủ quan. Nhiều đề kiểm tra lệch hẳn so với yêu cầu cần đạt. Bởi trước đây, giáo viên lấy đề kiểm tra của bộ sách này cho bộ sách kia cùng thời điểm, dù tiến độ chương trình không đồng nhất. 

Hoặc, một số giáo viên chỉ áp dụng duy nhất một hình thức kiểm tra ngắn trên giấy cũng làm hạn chế cơ hội phát huy năng lực người học. Đáng lo ngại hơn, có đề kiểm tra quá cao so với yêu cầu cần đạt, vô hình trung triệt tiêu động lực học tập của các em.

Biện pháp của tổ trưởng chuyên môn trong kiểm tra, đánh giá

Theo Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT, đánh giá năng lực không nằm ở việc ra đề đánh đố hay quá khó, mà là đo lường đúng mức độ phát triển năng lực người học. Để chấm dứt tình trạng trên, trong sinh hoạt chuyên môn, tổ trưởng chuyên môn cần thực thực hiện những giải pháp đồng bộ sau đây:

1. Tổ chuyên môn thống nhất ma trận, bản đặc tả và bộ Rubric đánh giá của từng lần đánh giá thường xuyên. Đây là điều kiện tiên quyết. Bởi, khi đề bám sát "yêu cầu cần đạt" thì mới giải quyết việc ra đề và chấm điểm theo cảm tính. Có như vậy, việc đánh giá mới trở nên công bằng và đi đúng quỹ đạo chương trình.

2. Tổ chuyên môn cần phân tích, phản biện đề và đáp án của từng giáo viên, đối chiếu với yêu cầu cần đạt của chương trình. Đây cũng là yêu cầu của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong Công văn 5922/BGDĐT-GDPT: "cắt giảm các cuộc họp hành chính không cần thiết; ưu tiên thời gian cho hoạt động dạy học, giáo dục và sinh hoạt chuyên môn". Tuy nhiên, tuyệt đối tránh tình trạng góp ý qua loa cho "vừa lòng nhau".

3. Đa dạng hóa hình thức kiểm tra, đánh giá thường xuyên, kết hợp với ứng dụng công nghệ số. Thầy cô giáo thường cho kiểm tra bằng hình thức làm bài ngắn trên giấy. Trong khi đó, khoản 1 Điều 6 Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT đã gợi ý: "Đánh giá thường xuyên được thực hiện thông qua: hỏi - đáp, viết, thuyết trình, thực hành, thí nghiệm, sản phẩm học tập". Với những lớp học đông học sinh, việc ứng dụng các công cụ công nghệ sẽ trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

4. Định kỳ đối chiếu và phân tích dữ liệu thường xuyên. Việc này giúp giáo viên hiểu hơn về năng lực học sinh mình đang hổng kiến thức nào, thế mạnh chỗ nào; từ đó lên kế hoạch phụ đạo hay bồi dưỡng phù hợp.

Tóm lại, mục đích cuối cùng của kiểm tra, đánh giá là giúp học sinh tự rèn luyện và tự chiếm lĩnh tri thức. Khi công tác đánh giá bám sát "yêu cầu cần đạt", thì kế hoạch bài dạy mới thực sự là linh hồn của tiết dạy. Học sinh có động lực để tự khai phóng bản thân. Đây chính là nền tảng của việc "học thật, thi thật, nhân tài thật".