Việc một bài báo khoa học quốc tế bị thu hồi do không ghi tên sinh viên là đồng tác giả không chỉ làm dấy lên tranh luận về trách nhiệm cá nhân của người làm nghiên cứu, mà còn đặt ra vấn đề căn cốt hơn: chuẩn mực đạo đức và quyền tác giả trong công bố khoa học đang được hiểu và thực hành đến đâu trong môi trường học thuật Việt Nam khi bước ra sân chơi toàn cầu.

Quyền tác giả: Chuẩn mực không thể "linh hoạt"

Trong hệ thống xuất bản khoa học quốc tế, quyền tác giả (authorship) không phải là vấn đề cảm tính hay phụ thuộc vào vị thế học thuật, mà là một khái niệm được xác lập rõ ràng cả về phương diện đạo đức lẫn pháp lý. 

Theo các nguyên tắc đạo đức xuất bản được nhiều tạp chí và nhà xuất bản áp dụng, tác giả là những người có đóng góp học thuật đáng kể vào việc hình thành ý tưởng, thiết kế nghiên cứu, phân tích diễn giải dữ liệu, hoặc trực tiếp tham gia viết và chỉnh sửa bản thảo.

Mọi cá nhân đáp ứng các tiêu chí này đều phải được liệt kê là đồng tác giả. Việc chỉ ghi nhận họ trong phần "Acknowledgements" là không phù hợp nếu đóng góp vượt quá mức hỗ trợ kỹ thuật hay hành chính. Do đó, vấn đề cốt lõi trong vụ việc này không nằm ở việc "quên tên" sinh viên, mà ở khoảng cách giữa thực tiễn công bố tại một số môi trường nghiên cứu trong nước với chuẩn mực quốc tế về quyền tác giả.

Theo thông lệ quốc tế, một cá nhân chỉ được ghi danh là tác giả khi có đóng góp học thuật thực chất và đồng thuận với nội dung bản thảo trước khi nộp bài. Ngược lại, việc loại bỏ hoặc bỏ sót những người có đóng góp học thuật quan trọng trong đó có sinh viên được xem là vi phạm đạo đức xuất bản. Hệ quả có thể là yêu cầu sửa bài, hoặc trong trường hợp nghiêm trọng, thu hồi bài báo đã công bố.

Khoảng trống nhận thức trong môi trường nghiên cứu trong nước

Theo VNExpress, phản hồi chính thức của Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết bài báo nói trên là hoạt động hợp tác cá nhân, không thuộc đề tài khoa học do trường quản lý và không được sử dụng trong hồ sơ đánh giá chuyên môn. Nhà trường đồng thời tái khẳng định yêu cầu giảng viên phải tuân thủ nghiêm các chuẩn mực đạo đức và quyền tác giả trong nghiên cứu.

Tuy nhiên, vụ việc cũng cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: tại một số cơ sở đào tạo, quy định nội bộ về quyền tác giả và thứ tự tác giả trong bài báo khoa học vẫn chưa đủ cụ thể. Trong nhiều lĩnh vực, vẫn tồn tại thói quen coi giảng viên là tác giả chính mặc định, do họ định hướng nghiên cứu, chỉnh sửa bản thảo và chịu trách nhiệm liên hệ với tạp chí. Sinh viên, dù tham gia sâu vào nghiên cứu, đôi khi chỉ được ghi nhận một cách hình thức.

Cách tiếp cận này có thể tồn tại trong nội bộ một số môi trường học thuật, nhưng khi bước ra không gian xuất bản quốc tế, các quy chuẩn toàn cầu về quyền tác giả được áp dụng thống nhất, không phân biệt chức danh hay vị thế. Nếu sinh viên tham gia vào các khâu cốt lõi như phân tích dữ liệu, xây dựng kết quả hoặc viết bản thảo, việc không ghi tên họ là vi phạm nguyên tắc đạo đức xuất bản, bất kể trong nước có quy định cụ thể hay không.

Liêm chính học thuật và cái giá của sự vi phạm

Việc một bài báo bị thu hồi không chỉ ảnh hưởng đến uy tín cá nhân của tác giả, mà còn tác động tiêu cực đến niềm tin vào tính khách quan và minh bạch của công bố khoa học. Thu hồi bài là biện pháp nghiêm khắc mà các tạp chí sử dụng khi phát hiện vi phạm đạo đức nghiên cứu, nhằm bảo vệ độ tin cậy của hệ thống tri thức khoa học.

Trong bối cảnh công bố quốc tế ngày càng được xem là thước đo năng lực nghiên cứu, giới học thuật Việt Nam đang đối mặt với không ít áp lực và cám dỗ: từ việc ghi danh tác giả thiếu minh bạch, đến xu hướng "chạy" công bố. Khi thiếu những quy định nội bộ rõ ràng và cơ chế giám sát hiệu quả, rủi ro vi phạm chuẩn mực càng gia tăng.

Vụ việc là lời cảnh tỉnh rõ ràng cho môi trường nghiên cứu trong nước. Công bố khoa học không chỉ là quá trình tạo ra tri thức mới, mà còn là thực hành đạo đức, tôn trọng quyền đóng góp và bảo đảm sự minh bạch trong mọi khâu nghiên cứu.

Để tránh những sai phạm đáng tiếc, các cơ sở đào tạo cần sớm xây dựng và phổ biến quy định cụ thể về quyền tác giả, trách nhiệm tác giả và quy trình công bố khoa học, phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Việc xác định rõ vai trò, mức độ đóng góp của từng thành viên đặc biệt là sinh viên và cộng tác viên trẻ cần được thực hiện ngay từ khi thiết kế đề tài.

Sự kiện một bài báo bị gỡ không nên chỉ được nhìn nhận như một "sự cố", mà cần được coi là bài học về liêm chính học thuật. Chỉ khi quyền tác giả được tôn trọng và chuẩn mực đạo đức được thực thi nghiêm túc, nghiên cứu khoa học Việt Nam mới có thể nâng cao uy tín và đứng vững trong cộng đồng học thuật quốc tế.