Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh là một di sản kiến trúc đô thị. Công trình là một phần lịch sử của đô thị Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, là nơi lưu giữ ký ức Sài Gòn xưa, chứa đựng trong đó lịch sử đầy tự hào của thành phố.

Toà nhà có địa thế đẹp trong khu đất rộng gần 2ha, có 4 góc là 4 con phố đẹp, hiện đại bậc nhất Thành phố Hồ Chí Minh. Kiến trúc của bảo tàng là một tòa nhà cổ đã thay đổi nhiều chức năng qua những thăng trầm lịch sử.

Theo tài liệu của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, công trình này ban đầu có tên là Bảo tàng Thương mại với mục đích trưng bày những sản vật trong nước, được khởi công xây dựng năm 1885 và hoàn thành năm 1890, theo thiết kế của kiến trúc sư người Pháp Alfred Foulhoux. 

Khi xây xong, tòa nhà trở thành tư dinh của Phó toàn quyền Đông Dương Henri Eloi Danel và sau đó được sử dụng làm dinh Phó toàn quyền Đông Dương của nhiều vị kế nhiệm, hay còn gọi là dinh Phó soái; sau đó là dinh Thống đốc Nam Kỳ.

Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp, Thống đốc Yoshio Minoda (người Nhật) chiếm dinh này. Tháng 7 năm đó, phát xít Nhật mới giao dinh này cho chính phủ Bảo Đại - Trần Trọng Kim.

Ngày 25/8/1945, lực lượng cách mạng sử dụng tòa nhà làm trụ sở của Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam bộ, rồi của Ủy ban Nhân dân Nam bộ. 

Ngày 10/9/1945, trung tá B.W. Roe (phái bộ quân sự Anh) chiếm dinh, buộc Ủy ban Nhân dân Nam bộ phải dời về dinh Đốc lý (nay là trụ sở Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh).

Sau khi chiếm lại Sài Gòn thang 5/1947, Pháp giao dinh này cho Lê Văn Hoạch làm trụ sở chính phủ Nam kỳ tự trị và sau đó chuyển cho Trần Văn Hữu làm dinh Tổng trấn (sau đổi thành Thủ hiến) Nam phần từ năm 1948.

Sau hiệp định Genève 1954, và sau khi phế truất Bảo Đại năm 1955, Ngô Đình Diệm dùng tòa nhà này làm dinh Quốc khách. Trước đó, dinh được Quốc trưởng Bảo Đại đặt tên là dinh Gia Long. 

Ngày 27/2/1962, dinh Độc Lập bị ném bom, Ngô Đình Diệm dời phủ tổng thống sang đây. 

Ngày 1/11/1963, quân đội Sài Gòn làm đảo chính, chính quyền Ngô Đình Diệm bị lật đổ. 

Năm 1966, dinh Độc Lập xây lại xong, tòa nhà này được làm trụ sở của Tối cao Pháp viện. 

Ngày 30/4/1975 một thời gian, Ủy ban Nhân dân thành phố quyết định sử dụng toà nhà này làm Bảo tàng Cách mạng Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày 13/12/1999 được đổi tên thành Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh như hiện nay.

Theo các tư liệu còn lưu giữ về toà kiến trúc này, năm 1943, Thống đốc Nam kỳ Ernest Thimothée Hoeffel đã cho phá bỏ hai tượng nữ thần tại cửa chính của dinh để xây dựng một mái hiên như hiện trạng bây giờ.

Hiện nay, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh có 9 không gian trưng bày chuyên đề cố định: 

- Thiên nhiên - Khảo cổ

- Địa lý - Hành chính Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, 

- Thương cảng, Thương mại - Dịch vụ

- Công nghiệp và Tiểu thủ công nghiệp

- Văn hóa Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh

- Đấu tranh cách mạng 1930-1954

-Đấu tranh cách mạng 1954-1975

- Kỷ vật kháng chiến

- Tiền Việt Nam

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (02/07/1976 - 02/07/2026), Bảo tàng đưa công chúng khám phá hành trình hơn 300 năm hình thành và phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh thông qua chuyên đề "Thành phố Hồ Chí Minh - 50 năm vinh dự, tự hào mang tên Bác". 

Triển lãm giới thiệu những thành tựu nổi bật của thành phố trên chặng đường xây dựng, phát triển và hội nhập, góp phần khơi dậy niềm tự hào, tình yêu quê hương trong mỗi người dân.

Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh có chuỗi hoạt động trải nghiệm, thưởng thức nghệ thuật và khám phá lịch sử trong khuôn khổ Tuần lễ "Kết nối di sản". Toà kiến trúc này lần đầu tiên được chiếu sáng bằng đèn LED sau 19 giờ đêm. 

Điểm nhấn của khung giờ buổi tối là không gian trải nghiệm văn hóa đặc trưng bao gồm múa bóng rỗi, đờn ca tài tử Nam Bộ, vọng cổ và trình diễn thời trang. Thời lượng chương trình diễn ra trong vòng 30 phút, từ 19 giờ.

Không gian bảo tàng về đêm còn vang lên những giai điệu của âm nhạc dân tộc. Các nghệ sĩ biểu diễn nhiều tiết mục truyền thống ngay trong khuôn viên tòa nhà.