BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ BÙI CHÍ KIỆT (THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)

Không phải ai sở hữu hàng triệu USD cũng bắt đầu bằng một mức lương cao, một doanh nghiệp lớn hay một khoản thừa kế. Ronald Read, một nhân viên trạm xăng và lao công tại Mỹ, là một trường hợp như vậy. 

Khi qua đời năm 2014 ở tuổi 92, ông để lại khối tài sản khoảng 8 triệu USD, phần lớn được hình thành từ nhiều thập kỷ sống tiết kiệm và đầu tư vào cổ phiếu.

Ronald Read không nổi tiếng khi còn sống và cũng không có một sự nghiệp đặc biệt nếu nhìn từ nghề nghiệp của ông. Điều làm câu chuyện này được nhắc đến nhiều năm sau đó nằm ở cách một người có thu nhập bình thường từng bước tích lũy, đầu tư và kiên trì nắm giữ tài sản trong thời gian dài. 

Sau khi ông qua đời, phần lớn số tài sản được dành tặng cho các tổ chức cộng đồng, trong đó có Thư viện Brooks Memorial và Bệnh viện Brattleboro Memorial. Câu chuyện của Ronald Read vì thế thường được nhắc đến như một ví dụ về sức mạnh của tích lũy dài hạn và kỷ luật tài chính.

Giá trị trước khi là tiền: Nên làm công hay làm chủ?

Câu chuyện của Ronald Read đặt ra cho tôi một câu hỏi đáng suy nghĩ: Một người có thu nhập bình thường như tôi hoặc bất kể ai, có thể xây dựng tài sản như thế nào? Câu trả lời không chỉ nằm ở số tiền kiếm được mỗi tháng, mà còn ở cách sử dụng, tích lũy và phát triển nguồn vốn mình có.

Trong thực tế, nhiều người vẫn có xu hướng đồng nhất thu nhập cao với cuộc sống sung túc. Nhưng mức lương chỉ cho biết một người kiếm được bao nhiêu tiền, không cho biết họ giữ lại được bao nhiêu, sử dụng số tiền đó như thế nào hay có tạo ra thêm giá trị từ phần vốn tích lũy hay không.

Hãy thử hình dung hai học sinh cùng nhận được một khoản tiền lì xì như nhau. Sau một thời gian, số tiền còn lại của mỗi người có thể hoàn toàn khác nhau. Một người dùng hết cho những khoản chi trước mắt, trong khi người kia giữ lại một phần cho những mục tiêu dài hạn. Khi bước vào đời sống tài chính của người trưởng thành, sự khác biệt này càng rõ: Có người thu nhập cao nhưng vẫn thường xuyên thiếu tiền hoặc gánh nợ, trong khi người có thu nhập khiêm tốn hơn lại duy trì được một khoản tích lũy ổn định.

Vì vậy, bên cạnh câu hỏi “kiếm được bao nhiêu?”, còn một câu hỏi quan trọng khác: “Giữ lại được bao nhiêu và làm gì với số tiền đó?”

Nhưng trước cả việc tích lũy và đầu tư, còn một câu hỏi nền tảng hơn: Tiền đến từ đâu và vì sao một người có thể kiếm được tiền?

Giá trị trước khi là tiền

Trong đời sống hiện đại, tiền là phương tiện trao đổi quen thuộc đến mức chúng ta ít khi dừng lại để nghĩ về bản chất của nó. Trước khi tiền trở thành phương tiện thanh toán, con người từng trao đổi hàng hóa trực tiếp. Một người có cá muốn đổi lấy gà phải tìm đúng người vừa có gà, vừa muốn nhận cá. Hàng hóa cũng có thể hư hỏng hoặc khó bảo quản trong quá trình trao đổi.

Tiền giúp giải quyết những hạn chế đó bằng cách trở thành phương tiện trao đổi, đơn vị đo lường giá trị và phương tiện lưu giữ sức mua. Khi một người nhận được tiền, về bản chất, họ đang nhận lại giá trị từ việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ hoặc sức lao động cho người khác.

Điều này dẫn đến một điểm quan trọng: Trước khi tiền xuất hiện, phải có giá trị được tạo ra và được người khác chấp nhận trao đổi.

Một người thợ sửa điện tạo ra giá trị bằng cách giải quyết vấn đề của khách hàng. Một bác sĩ cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Một kỹ sư sử dụng kiến thức để thiết kế sản phẩm hoặc giải quyết một bài toán kỹ thuật. Một doanh nghiệp tập hợp nhân lực, vốn và công nghệ để tạo ra hàng hóa, dịch vụ mà thị trường có nhu cầu.

Những hoạt động đó khác nhau về chuyên môn nhưng có chung một điểm: Chúng tạo ra giá trị cho người khác và giá trị ấy có thể được chuyển hóa thành thu nhập thông qua trao đổi.

Năng lực tạo ra giá trị quyết định cơ hội thu nhập

Giá trị một người tạo ra không hoàn toàn đồng nghĩa với số tiền họ nhận được. Thu nhập còn phụ thuộc vào nhu cầu của thị trường, mức độ khan hiếm của kỹ năng, khả năng thanh toán của khách hàng và điều kiện trao đổi.

Một sản phẩm có thể rất hữu ích nhưng nếu không có người cần hoặc sẵn sàng trả tiền, giá trị sử dụng của nó chưa chắc chuyển hóa thành thu nhập. Ngược lại, một kỹ năng đáp ứng đúng nhu cầu của thị trường có thể tạo ra thu nhập cao hơn.

Có thể nhìn điều này qua âm nhạc. Dòng nhạc Pop (popular music), thường hướng đến khả năng tiếp cận rộng với những giai điệu dễ nghe, dễ nhớ. Dòng nhạc Metal lại có đặc trưng riêng và thường hướng đến những nhóm khán giả có sở thích chuyên biệt. Cả hai đều có thể tạo ra giá trị nghệ thuật, nhưng quy mô khán giả và nhu cầu thị trường khác nhau có thể dẫn tới khả năng tạo doanh thu khác nhau.

Đây là nơi quy luật cung - cầu có thể được nhìn thấy trong đời sống tài chính cá nhân. Cung thể hiện lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người bán sẵn sàng cung cấp, còn cầu là nhu cầu có khả năng thanh toán của người mua. Khi năng lực của một người phù hợp với nhu cầu thị trường, khả năng chuyển hóa năng lực ấy thành thu nhập sẽ lớn hơn.

Vì vậy, kiến thức, kỹ năng, chuyên môn và kinh nghiệm có thể được xem là một dạng vốn con người. Việc học tập và tích lũy kinh nghiệm không tạo ra tiền ngay lập tức, nhưng có thể nâng cao khả năng tạo ra giá trị và mở rộng cơ hội thu nhập trong tương lai.

Làm công hay làm chủ?

Nhìn lại toàn bộ quá trình, tiền thực ra không phải điểm bắt đầu của câu chuyện tài chính.

Điểm bắt đầu là giá trị: Một người có thể tạo ra sản phẩm gì, cung cấp dịch vụ gì, giải quyết vấn đề gì hoặc dùng năng lực của mình để đáp ứng nhu cầu của người khác. Từ giá trị được tạo ra hình thành thu nhập; từ thu nhập, một phần có thể được giữ lại để tích lũy thành vốn; vốn được đưa vào những tài sản phù hợp có thể tạo ra lợi nhuận; và khi lợi nhuận tiếp tục được tái đầu tư, tài sản có cơ hội tăng trưởng theo thời gian.

Nhìn theo cách đó, câu hỏi “làm công hay làm chủ?” có lẽ không phải điểm mấu chốt. Điều quan trọng hơn là một người đang tạo ra giá trị gì, giá trị ấy được thị trường ghi nhận ra sao và họ sử dụng phần thu nhập nhận được như thế nào.

Xây dựng tài sản, vì thế, không đơn thuần là một cuộc chạy đua để kiếm thật nhiều tiền. Đó là một quá trình dài, bắt đầu từ năng lực tạo ra giá trị, tiếp nối bằng khả năng quản lý thu nhập và tích lũy vốn, rồi được mở rộng thông qua những quyết định đầu tư phù hợp với mục tiêu, thời gian và mức độ chấp nhận rủi ro của mỗi người.

Ronald Read không bắt đầu với một khối tài sản lớn. Ông bắt đầu từ công việc của mình, từ những đồng tiền kiếm được, cách ông giữ lại một phần trong số đó và cách ông để số vốn ấy làm việc trong nhiều thập kỷ. Khoảng 8 triệu USD khi ông qua đời là kết quả nhìn thấy được của một hành trình rất dài.

Có lẽ vì thế, câu hỏi đáng để mỗi người tự đặt ra không phải là “Làm thế nào để trở nên giàu có thật nhanh?”, mà là: “Tôi có thể tạo ra giá trị gì, và tôi sẽ làm gì với giá trị mình tạo ra để xây dựng tương lai tài chính của mình?”