Từ "shipper" đến "freelancer": Ai sẽ phải đóng Bảo hiểm xã hội theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024?

Từ tài xế công nghệ, nhân viên bán thời gian đến nhiều nhóm lao động phi chính thức, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đang mở rộng đáng kể phạm vi bao phủ của hệ thống an sinh. Những thay đổi này không chỉ tác động tới hàng triệu người lao động mà còn đặt ra bài toán mới cho các nền tảng số và doanh nghiệp sử dụng lao động linh hoạt.

Khi lao động nền tảng trở thành tâm điểm

Những tranh luận gần đây về việc tài xế công nghệ có nên được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho thấy một thực tế đang thay đổi nhanh chóng trên thị trường lao động. Hàng triệu người Việt Nam hiện làm việc thông qua các nền tảng số như gọi xe, giao hàng, thương mại điện tử hay cung cấp dịch vụ trực tuyến, nhưng phần lớn vẫn đứng ngoài hệ thống an sinh truyền thống.

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, cách tiếp cận mới không còn hoàn toàn dựa vào tên gọi của hợp đồng mà chú trọng hơn tới bản chất của quan hệ lao động. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm bắt kịp sự phát triển của nền kinh tế số, nơi ranh giới giữa "người lao động" và "đối tác độc lập" ngày càng trở nên mờ nhạt.

Nhiều chuyên gia cho rằng đây là xu hướng đang diễn ra ở nhiều quốc gia trên thế giới khi các nền tảng số ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm nhưng đồng thời cũng làm gia tăng khoảng trống về bảo vệ an sinh xã hội.

Không chỉ người giao hàng, nhiều lao động bán thời gian cũng bị tác động

Một trong những điểm đáng chú ý của luật mới là việc mở rộng phạm vi tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động làm việc không trọn thời gian nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Điều này đồng nghĩa với việc nhiều nhóm lao động vốn trước đây ít được nhắc tới trong hệ thống bảo hiểm như nhân viên làm việc theo ca, lao động bán thời gian trong lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ hay giáo dục có thể sẽ thuộc diện tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc nếu có quan hệ lao động theo quy định của pháp luật.

Sự thay đổi phản ánh xu hướng thị trường lao động hiện đại, khi các mô hình làm việc linh hoạt ngày càng phổ biến thay vì chỉ tồn tại hình thức làm việc toàn thời gian như trước đây.

Theo Bộ Nội vụ và Bảo hiểm xã hội Việt Nam, việc mở rộng diện bao phủ là một trong những mục tiêu quan trọng nhằm tiến tới bảo hiểm xã hội toàn dân, giảm nguy cơ người lao động không có nguồn thu nhập khi hết tuổi lao động.

Lao động tự do có phải đóng Bảo hiểm xã hội?

Đây có lẽ là câu hỏi được nhiều người làm nghề tự do quan tâm nhất.

Trên thực tế, không phải mọi "freelancer" đều thuộc diện đóng Bảo hiểm xã hội bắt buộc. Những người hoạt động độc lập, tự tìm kiếm khách hàng và không tồn tại quan hệ lao động theo quy định hiện hành vẫn có thể tham gia Bảo hiểm xã hội theo hình thức tự nguyện.

Tuy nhiên, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cũng mang lại một thay đổi đáng kể cho nhóm này khi giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ giúp nhiều lao động tự do có cơ hội tiếp cận chế độ hưu trí hơn so với trước đây.

Trong bối cảnh số lượng người làm việc tự do trong các lĩnh vực sáng tạo nội dung, thiết kế, công nghệ thông tin hay thương mại điện tử ngày càng tăng, việc tham gia Bảo hiểm xã hội đang dần được nhìn nhận như một công cụ bảo đảm an sinh dài hạn thay vì chỉ là một khoản chi phí bắt buộc.

Doanh nghiệp và nền tảng số sẽ chịu áp lực lớn hơn

Nếu người lao động là đối tượng được hưởng lợi từ việc mở rộng lưới an sinh, các doanh nghiệp và nền tảng số lại đứng trước những yêu cầu mới về trách nhiệm.

Trong nhiều năm qua, mô hình kinh tế nền tảng phát triển mạnh nhờ tính linh hoạt và chi phí vận hành thấp. Tuy nhiên, khi chính sách an sinh được mở rộng, các nền tảng có thể phải đối mặt với áp lực gia tăng chi phí liên quan đến bảo hiểm và phúc lợi cho lực lượng lao động tham gia hệ sinh thái của mình.

Đây cũng là vấn đề đang được nhiều quốc gia như Anh, Tây Ban Nha hay Hàn Quốc thảo luận khi tìm cách cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền lợi người lao động.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), lao động nền tảng là một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các rủi ro về thu nhập, sức khỏe và tuổi già nếu không được tiếp cận các cơ chế bảo hiểm xã hội phù hợp.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024: Hướng tới mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 không đơn thuần là một sự điều chỉnh chi tiết về đối tượng tham gia. Đằng sau những quy định mới là nỗ lực mở rộng mạng lưới an sinh tới các nhóm lao động vốn lâu nay nằm ngoài hệ thống bảo hiểm truyền thống.

Từ "shipper", tài xế công nghệ đến lao động bán thời gian hay người làm việc tự do, thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà quyền được bảo vệ an sinh xã hội ngày càng được đặt ngang hàng với sự linh hoạt trong công việc.

Từ những công nhân trong nhà máy đến các tài xế công nghệ trên đường phố hay freelancer làm việc trước màn hình máy tính, thị trường lao động Việt Nam đang trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. 

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đánh dấu một bước chuyển quan trọng khi mở rộng tấm lưới an sinh tới những nhóm lao động từng đứng ngoài hệ thống, qua đó đặt nền móng cho mục tiêu không để người lao động bị bỏ lại phía sau khi bước vào tuổi nghỉ hưu.