Ngày ấy, Khoa Ngữ văn có ba lớp chuyên ngành: Văn, Ngôn ngữ và Hán Nôm. Mỗi lớp theo đuổi một lĩnh vực chuyên sâu riêng, nhưng tất cả cùng chung một khóa, một khoa, một mái trường, chung những giảng đường với nhiều môn học, chung những tháng ngày sinh viên nhiều thiếu thốn nhưng giàu ước mơ và khát vọng. 

Còn chúng tôi, những sinh viên lớp Văn - những người chọn nghiên cứu văn chương làm con đường học tập - khi ấy chưa biết sau này mình sẽ làm gì. Nhưng có một điều chắc chắn là chúng tôi đã cảm nhận được niềm vui sướng thật đặc biệt khi lựa chọn và dấn thân vào một con đường khác biệt - con đường tìm hiểu, khám phá con người và cuộc đời qua văn chương.

Nhìn lại, điều đáng quý nhất mà chúng tôi nhận được không chỉ là tấm bằng đại học, vốn kiến thức hay những trang sách đã đọc. May mắn lớn hơn cả là chúng tôi được học tập trong một môi trường học thuật có nhiều bậc thầy uyên bác, nhân cách đáng kính; được tiếp xúc với những tác phẩm văn học lớn của dân tộc và nhân loại; được sống trong một không khí mà ở đó, việc đọc, việc học, suy ngẫm và tranh luận về văn chương thực sự trở thành một niềm say mê hiếm có.

Những thầy cô kiến tạo giá trị

Nhắc đến Khoa Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội, trước hết phải nhắc đến đội ngũ giáo sư, nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học mà tên tuổi đã trở thành một phần của lịch sử khoa học xã hội và nhân văn nước nhà.

GS Nguyễn Tài Cẩn là một học giả lớn của ngành ngôn ngữ học Việt Nam. Những kiến thức về tiếng Việt, cấu trúc ngôn ngữ, ngữ âm, ngữ pháp và lịch sử tiếng Việt của thầy không chỉ giúp sinh viên hiểu sâu hơn về tiếng mẹ đẻ, mà còn rèn luyện một phương pháp tư duy khoa học: muốn hiểu một hiện tượng phải đi đến tận bản chất, muốn phân tích một vấn đề phải có căn cứ và lập luận chặt chẽ.

GS Hoàng Như Mai là người có vốn kiến thức rộng, phong thái mô phạm và tình yêu văn chương sâu sắc. Những bài giảng của thầy về văn học, thơ ca và tư tưởng nghệ thuật đã để lại dấu ấn trong lòng nhiều thế hệ sinh viên. Đặc biệt, những câu chuyện về thơ Bác Hồ, nếu được nghe chính thầy giảng, hẳn là một phần ký ức khó quên đối với sinh viên. Thầy giảng chuyên đề cho chúng tôi vào năm thứ nhất, sau đó chuyển về miền Nam công tác.

GS Lê Đình Kỵ là nhà lý luận và phê bình văn học có uy tín, người giúp sinh viên tiếp cận tác phẩm không chỉ bằng cảm xúc mà còn bằng tư duy phân tích, qua những vấn đề về thi pháp, tư tưởng và phương pháp sáng tác. Những công trình nghiên cứu của thầy về Nguyễn Du, Truyện Kiều và thơ Tố Hữu cho thấy một cách đọc, cách nghiên cứu văn chương nghiêm cẩn, sâu sắc, luôn tìm kiếm mối quan hệ giữa nghệ thuật và hiện thực. Sau khi giảng chuyên đề cho chúng tôi trong năm học thứ nhất, thầy cũng chuyển vào miền Nam công tác.

Trong lĩnh vực nghiên cứu tư tưởng và văn học, PGS Trần Đình Hượu là một học giả có dấu ấn riêng. Những bài giảng và công trình của thầy giúp sinh viên tiếp cận văn học từ chiều sâu lịch sử tư tưởng, văn hóa và triết học phương Đông, đặc biệt là những ảnh hưởng của Nho giáo đối với đời sống và văn học Việt Nam.

GS Nguyễn Lộc là người gắn bó với nghiên cứu văn học trung đại, đặc biệt là những tác phẩm lớn của văn học cổ Việt Nam. Qua những giờ học Truyện Kiều với thầy, chúng tôi thực sự cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ, tư tưởng nhân đạo và chiều sâu trong việc khám phá thân phận con người. Qua chuyên đề của thầy, chúng tôi hiểu rằng học Truyện Kiều không đơn thuần là học về một tác phẩm văn học, mà còn là bước vào một thế giới nghệ thuật rộng lớn, nơi mỗi lần đọc lại là một lần khám phá thêm những tầng ý nghĩa về con người.

GS Phan Cự Đệ là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn học Việt Nam cận đại và hiện đại. Qua những công trình nghiên cứu về phong trào Thơ mới, Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, thầy giúp sinh viên nhận ra những bước chuyển quan trọng của văn học dân tộc: từ sự thức tỉnh của cái tôi cá nhân đến những biến động sâu sắc của xã hội và con người Việt Nam trong thế kỷ XX.

GS Hà Minh Đức là nhà nghiên cứu lý luận và phê bình, người dành nhiều tâm huyết cho thơ ca và văn học Việt Nam hiện đại. Những bài giảng của thầy về các nhà thơ, nhà văn lớn giúp chúng tôi hiểu rằng, đằng sau một tác phẩm không chỉ có tài năng cá nhân, mà còn có dấu ấn của thời đại, hoàn cảnh lịch sử và những trăn trở sâu xa của người cầm bút.

Ở lĩnh vực văn học phương Tây, chúng tôi may mắn được học với những thầy cô như GS Lê Hồng Sâm, PGS Đặng Thị Hạnh, GS Đỗ Đức Hiểu... Cô Lê Hồng Sâm với những bài giảng về văn học Pháp, cô Đặng Thị Hạnh với vốn tri thức sâu rộng về văn học phương Tây là những gương mặt nữ trí thức đã góp phần làm nên sự phong phú và chiều sâu học thuật của Khoa Văn. GS Đỗ Đức Hiểu với những giờ lên lớp về chuyên đề văn học hiện sinh phương Tây, Phân tâm học Freud, luôn hấp dẫn sinh viên.

Qua văn học Pháp và văn học Tây Âu nói chung, chúng tôi được tiếp xúc với những tác giả lớn như Balzac, Stendhal, Victor Hugo, Flaubert, Zola…; được tìm hiểu các trào lưu, khuynh hướng và những biến đổi trong tư duy nghệ thuật phương Tây.

Ở lĩnh vực văn học Nga - Xô viết, GS Nguyễn Kim Đính là một tên tuổi tiêu biểu trong nghiên cứu các tác giả lớn như Pushkin, Gogol, Turgenev, Dostoevsky, Tolstoy, Gorky và Sholokhov… 

Những tác phẩm của các nhà văn này, qua sự giảng giải và nghiên cứu của các thầy cô, đã mở ra trước mắt chúng tôi một thế giới rộng lớn, nơi con người phải đối diện với những trắc trở của tình yêu, sự nghiệt ngã của cái chết và chiến tranh, ám ảnh nghèo đói, bất công, lương tri bị vùi dập, cùng những câu hỏi lớn về ý nghĩa cuộc sống…

Với văn học Trung Quốc, những giờ tìm hiểu thơ Đường, tiểu thuyết cổ điển và các tác giả lớn của nền văn học phương Đông cũng đem đến cho chúng tôi một chiều sâu văn hóa khác. PGS Lê Đức Niệm, PGS Lê Huy Tiêu…, là một trong những tên tuổi đáng nhớ khi nhắc đến chuyên ngành văn học Trung Quốc của Khoa Văn.

Cùng với đó là nhiều nhà giáo, nhà nghiên cứu mà tên tuổi đã gắn bó với truyền thống học thuật của Khoa Văn như GS Đinh Gia Khánh, GS Nguyễn Văn Khỏa, PGS Đỗ Hồng Chung và các thầy cô thuộc những bộ môn chuyên ngành khác.

Chúng tôi cũng may mắn được học với những thầy cô trẻ đầy nhiệt huyết như các thầy Nguyễn Huy Hoàng, Trần Ngọc Vương, Nguyễn Hùng Vĩ, Trần Nho Thìn, Bùi Việt Thắng, Trần Hinh, Đinh Văn Đức, Hà Văn Đức, Vũ Đức Nghiệu…

Mỗi thầy cô một lĩnh vực, một phong cách, một cá tính học thuật. Người nghiêm cẩn, chặt chẽ trong từng khái niệm; người giàu cảm xúc, cuốn hút trong cách bình thơ; người có khả năng mở ra trước sinh viên cả một chân trời tri thức chỉ từ một chi tiết nhỏ trong tác phẩm; người khúc triết, sắc sảo trong từng lập luận, câu chữ… 

Điều làm nên giá trị của những người thầy ấy không chỉ là học hàm, học vị hay những công trình nghiên cứu nổi tiếng đã công bố. Quan trọng hơn, các thầy cô đã truyền cho chúng tôi một thái độ đối với văn chương: đọc phải sâu, suy nghĩ phải thấu đáo, phải có trách nhiệm với mỗi nhận định, đánh giá, dù chỉ là một lời nói hay một trang viết; và trên hết, phải biết yêu thương con người, yêu cuộc sống.

Từ Truyện Kiều đến những chân trời văn học thế giới

Chương trình học của một sinh viên lớp Văn không chỉ gói gọn trong văn học Việt Nam. Chúng tôi được các thầy cô dẫn dắt đi qua nhiều thời đại, nhiều nền văn hóa, nhiều hệ thống tư tưởng và những quan niệm nghệ thuật khác nhau, phong phú, đa dạng đến mức khó có thể khám phá hết.

Với văn học dân tộc, đó là hành trình trở về với những giá trị cổ điển: Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, thơ Hồ Xuân Hương, Hoàng Lê nhất thống chí, Lục Vân Tiên... Những tác phẩm ấy không chỉ là di sản văn chương mà còn là những chứng tích về lịch sử, xã hội và số phận con người Việt Nam.

Đến với văn học đầu thế kỷ XX, đặc biệt là giai đoạn 1930-1945, chúng tôi được chứng kiến một nền văn học vận động mạnh mẽ, chuyển mình sâu sắc. Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Số đỏ và Giông tố của Vũ Trọng Phụng, Chí Phèo và Đời thừa của Nam Cao, những trang văn của Thạch Lam, những vần thơ của Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Thâm Tâm... 

Tất cả tạo nên một bức tranh văn học phức tạp, giàu kịch tính, với những xung đột giữa cái tôi cá nhân, khát vọng sống và bi kịch xã hội. Ở những tác phẩm đó, mâu thuẫn của đời sống được đẩy lên đến độ gay gắt, có khi như tức nước vỡ bờ, đồng thời được thể hiện bằng một sắc thái nghệ thuật mới mẻ.

Văn học cách mạng lại mở ra một không gian khác: Đất nước đứng lên, Vợ nhặt, Sống mãi với Thủ đô, Dấu chân người lính và những sáng tác của Tô Hoài, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thành Long, Nguyễn Khải... Qua đó, chúng tôi hiểu thêm mối quan hệ giữa văn chương và lịch sử, giữa số phận cá nhân và vận mệnh dân tộc.

Nhưng có lẽ, một trong những điều làm nên sức hấp dẫn của việc học ở Khoa Văn Tổng hợp chính là cơ hội được bước ra ngoài biên giới văn học dân tộc. Từ nước Nga, chúng tôi đến với Chiến tranh và Hòa bình, Anna Karenina, Tội ác và hình phạt, Sông Đông êm đềm, Ruồi trâu... 

Sang nước Pháp, chúng tôi gặp Đỏ và đen, Những người khốn khổ, Lão Goriot, Nhà thờ Đức Bà Paris... Từ Trung Quốc, chúng tôi tìm hiểu Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Hồng lâu mộng, Liêu trai chí dị và những thi phẩm bất hủ của Lý Bạch, Đỗ Phủ; sau này là văn chương Lỗ Tấn…

Qua sự dẫn dắt của các thầy cô, năng lực cảm nhận và thấu hiểu văn học của chúng tôi từng bước được bồi đắp. Mỗi tác phẩm là một cánh cửa mở ra một thế giới, mỗi nhà văn là một cách nhìn về thế giới ấy. Chúng tôi nhận ra rằng, dù khác biệt về ngôn ngữ, phong tục, lịch sử và hoàn cảnh xã hội, con người ở đâu cũng có những nỗi đau, khát vọng, niềm vui và những câu hỏi không dễ trả lời về tình yêu, tự do, công lý, nhân phẩm và hạnh phúc. Học văn, vì thế, cũng là học cách sống phong phú hơn, sâu sắc hơn và biết thấu hiểu con người hơn.

Khi những trang sách bước lên màn ảnh

Một ký ức khác đáng nhớ trong đời sống học tập của sinh viên Khoa Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội lứa chúng tôi là việc tiếp cận các tác phẩm văn học qua điện ảnh. Những bộ phim như Ruồi trâu, Đỏ và đen, Chiến tranh và Hòa bình, Những người khốn khổ... không chỉ đem đến những giờ xem phim hiếm hoi, mang tính chất nghiên cứu khoa học trong điều kiện đời sống còn nhiều khó khăn thời ấy, mà còn giúp chúng tôi có thêm một phương thức tiếp nhận văn chương.

Nếu trang sách cho phép người đọc hình dung nhân vật bằng trí tưởng tượng của riêng mình, thì điện ảnh, qua con mắt của đạo diễn và phương tiện biểu đạt của nghệ thuật thứ bảy, người ta đã đưa nhân vật vào một thế giới cụ thể, với gương mặt, giọng nói, cảnh vật, âm nhạc và những chuyển động của đời sống. 

Những số phận trong Ruồi trâu, những giằng xé nội tâm của Julien Sorel trong Đỏ và đen, những biến động lịch sử và thân phận con người trong Chiến tranh và Hòa bình, hay lòng nhân ái và khát vọng công lý trong Những người khốn khổ... hiện lên bằng một ngôn ngữ nghệ thuật khác với những gì chúng tôi từng hình dung qua trang sách. Chính sự gặp gỡ giữa văn chương và điện ảnh ấy đã khơi dậy trong chúng tôi những khát vọng, những ước mơ mà trước đó có lẽ chưa từng được gọi thành tên.

Những buổi xem phim nghiên cứu do các thầy cô cố gắng tổ chức là điều chúng tôi luôn trân trọng. Đó là một cách học sinh động, bổ ích, giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về nhân vật, kết cấu, chủ đề và sức sống của tác phẩm văn học. Những buổi xem phim ấy cũng cho thấy tinh thần học thuật khá cởi mở của Khoa Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội ngày đó: văn chương không bị đóng khung trong giáo trình hay những văn bản lưu giữ trong thư viện, mà được đặt trong mối quan hệ với các loại hình nghệ thuật khác.

Một thời sinh viên không chỉ có sách vở

Những năm 1980-1984 là một quãng thời gian kinh tế xã hội rất khó khăn. Đất nước vừa bước qua chiến tranh, kinh tế còn nhiều thiếu thốn, cơm áo thường nhật là nỗi lo của không ít gia đình. 

Sinh viên cũng không nằm ngoài hoàn cảnh chung ấy. Cơm gạo hẩm độn khoai tây bi, canh đại dương, nước mắm toàn quốc…- những tên gọi dân dã nhưng ám ảnh - đã trở thành những cách nói quen thuộc về cái đói của sinh viên thời kỳ ấy. 

Nhưng có lẽ, chính trong những điều kiện thiếu thốn đến cùng cực đó, chúng tôi càng cảm nhận rõ hơn giá trị của việc học. Những cuốn sách không dễ kiếm, những tài liệu phải chuyền tay nhau, những buổi lên thư viện, những cuộc trao đổi kéo dài sau giờ học, những buổi tự ôn thi ở khu vực nhà thờ Phùng Khoang…, tất cả góp phần tạo nên một đời sống tinh thần rất riêng, rất… Văn Tổng hợp.

Chúng tôi có thể thiếu nhiều thứ, thiếu những bữa ăn no, thiếu quần áo lành lặn, nhưng các thầy cô không để chúng tôi thiếu những điều để đọc, để nghĩ và để tranh luận. Một tác phẩm vừa học trên lớp có thể trở thành đề tài trò chuyện nhiều ngày. Một nhận xét của thầy có thể khiến sinh viên phải đọc lại cả cuốn sách. Một câu thơ hay có thể được nhắc đi nhắc lại như một món quà tinh thần quý giá.

Những người bạn cùng lớp, những buổi sinh hoạt ở ký túc xá Mễ Trì, những giờ học trong các giảng đường nhà cấp 4 ở Mễ Trì hay giảng đường lớn ở Thượng Đình, những lần trao đổi bài vở, những chuyến đi, những cuộc gặp gỡ và cả những lo toan rất đỗi bình thường của tuổi trẻ…, tất cả đã dệt nên một quãng đời hạnh phúc trong ký ức mỗi chúng tôi.

Bốn năm đại học, xét về thời gian, không phải là dài. Nhưng với những người đã chọn văn chương như chúng tôi, bốn năm ấy đủ để hình thành một cách nhìn, một phương pháp tư duy và một tình yêu không nguôi ngoai đối với văn học, nghệ thuật.

Những giá trị còn ở lại

Bốn mươi sáu năm đã trôi qua kể từ ngày chúng tôi bước vào giảng đường Khoa Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhiều thầy cô đã trở thành người thiên cổ, khuất xa nơi miền viễn biệt. Những giảng đường xưa đã đổi thay, chương trình đào tạo đã khác trước, và cuộc sống mỗi người cũng rẽ theo những con đường riêng. Mọi thứ đều vận động, đổi thay theo dòng chảy của thời gian, nhưng có những giá trị không mất đi.

Đó là sự uyên bác và nghiêm cẩn trong học thuật mà các thầy cô đã truyền lại. Đó là tình yêu văn chương, tình yêu tiếng Việt và ý thức trách nhiệm của người cầm bút. Đó còn là thói quen đọc sâu, nghĩ kỹ, không ngừng khám phá những điều mới mẻ sau mỗi trang sách. Và trên hết, đó là niềm tin mà văn chương bồi đắp trong mỗi con người: niềm tin vào cuộc đời, vào con người; niềm tin rằng văn chương có thể giúp con người sống tốt hơn, nhân ái hơn và có trách nhiệm hơn.

Chúng tôi, những sinh viên khóa 25 (gồm 3 lớp: Văn, Ngôn ngữ, Hán Nôm) khoa Ngữ Văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội, sau khi tốt nghiệp không phải ai cũng đi theo con đường nghiên cứu hay viết văn chuyên nghiệp mà mỗi người một nghề, một hoàn cảnh, một số phận. Nhưng dù làm báo, dạy học, nghiên cứu, công tác văn hóa hay hoạt động trong bất cứ lĩnh vực nào, những năm tháng học ở Khoa Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội vẫn để lại trong chúng tôi một nền tảng tinh thần quý giá, có ích cho suốt cuộc đời.

Giờ đây, khi nhìn lại, chúng tôi càng thấm thía rằng được học với những người thầy lớn là một may mắn; được sống trong một môi trường học thuật giàu truyền thống là một đặc ân; và được cùng nhau đi qua những năm tháng tuổi trẻ dưới mái trường rợp hoa tím bằng lăng là một món quà vô giá của cuộc đời.

Thời gian có thể làm phai màu nhiều thứ, làm cũ đi những gương mặt và xóa nhòa không ít chi tiết của ký ức. Nhưng có lẽ, thời gian khó có thể xóa đi tình cảm chúng tôi dành cho những người thầy đã từng đứng trên bục giảng, cho những cuốn sách đã từng mở ra trước mắt mình và cho một thời tuổi trẻ đã sống hết lòng với văn chương.

Vì thế, Văn Tổng hợp - với chúng tôi, không chỉ là tên một mái trường hay một ngành học; đó là một phần tuổi trẻ, một phần ký ức và cũng là một giá trị tinh thần sẽ còn đọng lại mãi trong cuộc đời mỗi người.

Kỳ vọng vào sự tiếp nối và phát triển

Bảy mươi năm xây dựng và phát triển đã tạo nên một truyền thống học thuật đáng tự hào của Khoa Văn học - truyền thống được làm nên từ trí tuệ, tâm huyết và sự tận tụy của nhiều thế hệ nhà giáo, nhà khoa học, cùng bao thế hệ sinh viên trưởng thành từ mái trường này. Đó không chỉ là những thành tựu trong đào tạo và nghiên cứu, mà còn là một phong cách học thuật: trân trọng tri thức, đề cao tư duy độc lập, nuôi dưỡng tình yêu văn chương và ý thức trách nhiệm trước những vấn đề của con người, xã hội. Truyền thống ấy vừa là niềm tự hào, vừa đặt ra trách nhiệm tiếp nối trong công việc hôm nay: từ chất lượng mỗi giờ giảng, chiều sâu của mỗi công trình nghiên cứu đến bản lĩnh sáng tạo của mỗi người học.

Truyền thống chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp nối bằng những nỗ lực và thành tựu mới. Rất đáng mừng là trên nền tảng những giá trị đã được nhiều thế hệ gây dựng, Khoa Văn học hôm nay vẫn đang tiếp tục nuôi dưỡng khát vọng vươn lên, biến tinh thần đổi mới thành những hành động cụ thể. Đó là cách để mỗi thế hệ hôm nay không chỉ kế thừa di sản của thầy cô và sinh viên lớp trước mà còn góp phần tạo dựng những dấu mốc mới cho ngày mai.

Thời đại có thể làm thay đổi cách tiếp cận tri thức, phương thức sáng tạo và tiếp nhận văn học, nhưng không thể thay thế khát vọng khám phá những giá trị tinh thần, vẻ đẹp và chiều sâu tâm hồn con người mà văn chương luôn hướng tới. 

Bởi vậy, các thế hệ thầy cô giáo của Khoa Văn hôm nay hiểu rằng tiếp nối truyền thống không phải là lặp lại những gì thế hệ trước đã làm, mà là kế thừa tinh thần cốt lõi, phát huy những giá trị đã được gây dựng và mở ra những hướng đi mới. 

Thế hệ hôm nay vừa là người thừa hưởng di sản, vừa có trách nhiệm bồi đắp di sản ấy, để Khoa Văn học không chỉ gìn giữ vị thế đã có mà còn tiếp tục tạo dựng những giá trị mới, xứng đáng với niềm tin và kỳ vọng của các thế hệ đi trước.