Nhìn lại lịch sử, mỗi khi nhân loại tạo ra một bước nhảy vọt - từ phát minh ra lửa, máy hơi nước đến năng lượng nguyên tử - chúng ta luôn đứng giữa hai thái cực: Sự hân hoan trước chân trời mới và nỗi bất an trước những quyền năng vượt quá tầm quy kiểm soát.

Nhiều thầy thuốc Đông y sợ AI phá vỡ chỉnh thể (thiên nhân hợp nhất) và sự linh diệu của y học cảm xúc mà máy móc không bao giờ chạm tới; Nhà xã hội học sợ AI làm gãy đổ các liên kết Người - Người; Không ít nhà giáo sợ AI làm cho học trò của mình bị teo tóp tư duy, mất đi cá tính khi phụ thuộc, dựa dẫm vào AI.

Thật ra, AI không thể làm điều này. Những cảnh báo từ các bộ óc vĩ đại như Stephen Hawking hay Elon Musk không hề bài xích tiến bộ, mà là những tiếng chuông thức tỉnh rất cần thiết, nhắc nhở chúng ta rằng, siêu thông minh không đồng nghĩa với khôn ngoan.

Với nhiều người đứng tuổi, những người đã từng chứng kiến thế giới chuyển mình qua bao thăng trầm và hiểu rõ mối kết nối của con người, sự hoài nghi AI hoàn toàn có lý: lo lắng khi thấy máy móc dần thay thế sự kiên nhẫn, khi các thuật toán lạnh lùng chạm vào ký ức, văn hóa và đạo đức.

Nhưng, suy cho cùng, công nghệ hiện đại cũng chỉ là một tấm gương phản chiếu chính con người; nó có thể mang lại sự thịnh vượng vô bờ, nhưng nó cũng có thể khoét sâu sự cô độc và bất ổn nếu thiếu đi lòng trắc ẩn.

Chúng ta cần hiểu rằng, mọi đỉnh cao của kỹ trị chỉ là điểm khởi đầu để con quay về bản thể nhân văn. AI có thể tối ưu hóa trật tự xã hội về mặt vận hành, còn con người trong sự vận hành ấy luôn tìm tới ý nghĩa, hạnh phúc của xã hội, luôn tìm ra mọi giải pháp để có được những gắn kết cộng đồng.

Tương lai siêu thông minh không loại bỏ con người, mà ngược lại, nó đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Khi công nghệ làm thay phần việc của trí não thì điều gì định nghĩa về phẩm giá con người? Đó chính là sự thấu cảm, lòng bao dung, sự kiên nhẫn qua từng thế hệ người với văn hoá sống tử tế mà các bậc cha ông đi trước đã dày công giữ gìn.

Kỷ nguyên AI không phải là dấu chấm hết cho những giá trị truyền thống, mà là lời mời gọi nhân loại cùng nhau trưởng thành một lần nữa, khi công nghệ đưa chúng ta tiến về phía trước với gia tốc lớn chưa từng có. Sự tỉnh táo, điềm tĩnh của con người trong sự thay đổi nhanh chóng và vĩ đại này sẽ là mỏ neo để nhân loại không lạc lối trong tiến hoá.

Đi vào xã hội siêu thông minh, con người không sùng bái công nghệ một cách mù quáng, mà tin rằng, công nghệ sẽ giải phóng con người khỏi những giới hạn sinh học để tiệm cận với những giá trị cao quý hơn.

AI sẽ xử lý cái tĩnh, cái hữu hình, còn con người làm chủ cái động, cái vô hình. Công nghệ càng tiến gần đến sự hoàn hảo của lý tính, con người càng đào sâu vào thế giới tâm tính và trực giác.

Tóm lại, không lâu nữa, Trí tuệ nhân tạo siêu thông minh (Superintelligence AI) sẽ sống, học tập và cộng sinh với con người trong lao động. Loại hình AI này nói lên rằng, sự ra đời của nó là một bước tiến hoá vĩ đại của loài người. Trong quá trình tiến hoá này, AI vẫn là công cụ, nó không biến thành con người, mà nó giúp con người có thêm những năng lực tư duy vượt trội để sống đúng nghĩa "con người" hơn bao giờ hết.

I. SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Nhân loại định vị chính mình trong lịch sử không phải bằng thời gian trôi qua, mà bằng những dấu vết để lại. Từ hòn đá ghè đẽo của con người thời nguyên thủy, đến những bánh xe giữa thời trung cổ, những pho sách in đồ sộ thời công nghiệp phát triển, rồi đến mạch vi xử lý của kỷ nguyên số - mỗi bước tiến hoá của con người đều được khắc ghi vào thế giới đồ vật.

Ngày nay, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một bước ngoặt mới: Nó không chỉ chế tạo ra các đồ vật phục vụ con người, mà còn tạo ra những công cụ có khả năng tư duy, kiến tạo ra vô số sản phẩm vật chất và tinh thần chưa từng có trong lịch sử. Đó chính là bình minh của một nền văn hoá mới - Văn hoá kỷ nguyên AI - minh chứng hùng hồn cho sức sáng tạo vô hạn của loài người.

Trên nấc thang cao nhất của tiến hoá, con người đã khác biệt với thế giới tự nhiên còn lại. Câu hỏi đặt ra là: Điều gì đã tạo nên sự khác biệt đó? Câu trả lời có tính kinh điển là: Đó là khả năng chế tạo công cụ. Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi cái công cụ ấy biết suy nghĩ?

Sự bùng nổ của AI đang tái định nghĩa khái niệm "Đồ vật" và "Sản phẩm" trong xã hội hiện đại. Mỗi dòng code, mỗi mô hình ngôn ngữ, mỗi tác phẩm hay giải pháp do AI sinh ra đều là "di tích" mới của thời đại số. Luận điểm này đưa chúng ta đến một thừa nhận thú vị: Văn hoá Kỷ nguyên AI không phải là sự thay thế con người, mà là một dấu mốc khẳng định tầm vóc tiến hóa vĩ đại của chính chúng ta.

Khái niệm "đồ vật" không còn thuần tuý là vật thể cầm nắm được. Trước đây, nói đến đồ vật (công cụ), ta hiểu rằng, đó là cái giúp ta mở rộng, nối dài cơ thể. Chiếc cần cẩu là sự nối dài cánh tay lao động, cái rìu là sự mở rộng của cơ bắp, chữ viết mở rộng trí nhớ... Nhưng, đồ vật do trí tuệ nhân tạo sáng tạo ra có thể không cầm nắm được: các thuật toán, các dữ liệu, các trợ lý ảo... không mang tính vật lý.

AI làm ra sản phẩm ở cả tầng vật chất lẫn tầng tinh thần. Những Robot thông minh, những Cobot đứng bên người lao động là đồ vật tầng thứ nhất, những mã lập trình, hội họa số, văn bản mềm... là đồ vật ở tầng thứ hai.

Thế giới đồ vật do AI tạo ra đã làm nên một nền văn hoá mới. Đó là văn hoá của sự đồng sáng tạo (Co-creation) giữa con người và máy móc. Con người đóng vai trò đặt câu hỏi (Prompt), định hướng giá trị; AI đóng vai trò mở rộng biên độ hiện thực hoá.

II. NHỮNG BƯỚC TIẾN HOÁ CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Lịch sử ra đời và phát triển của Trí tuệ nhân tạo đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm từ nền tảng lý thuyết đến sự bùng nổ công nghệ hiện đại.

Sau đây là những giai đoạn chính của sự phát triển AI.

1. Giai đoạn sơ khai và nền tảng (Trước năm 1950)

Năm 1943: Warren McCulloch và Walter Pitts đưa ra mô hình toán học đầu tiên về mạng nơ-ron nhân tạo (Neural Networks) để mô phỏng hoạt động của nơ-ron sinh học.

Năm 1950: Alan Turing công bố bài báo nổi tiếng, đề xuất "Phép thử Turing" (Turing Test) nhằm đánh giá xem máy tính có khả năng tư duy như con người hay không.

2. Sự ra đời chính thức của AI (1950 - 1956)

Năm 1955: Allen Newell và Herbert Simon phát triển Logic Theorist - được xem là chương trình máy tính đầu tiên hoạt động như một cỗ máy suy luận.

Năm 1956: Hội nghị Dartmouth (Mỹ) chính thức khai sinh ra khái niệm "Trí tuệ nhân tạo" (Artificial Intelligence) do John McCarthy đặt ra, cùng với một số nhà khoa học tiên phong như Marvin Minsky, Claude Shannon, Nathaniel Rochester.

3. Giai đoạn phát triển ban đầu và "Mùa đông AI" lần thứ nhất (1957 - 1970s)

Thập niên 1960: Các chương trình như ELIZA (chương trình trò chuyện mô phỏng nhà trị liệu tâm lý ra mắt năm 1966) xuất hiện.

Giai đoạn 1973 - 1980s: AI bước vào "Mùa đông AI" (AI Winter) đầu tiên do việc thiếu hụt năng lực tính toán của máy tính và sự cắt giảm tài trợ từ chính phủ (sau báo cáo Lighthill) khiến kỳ vọng không đạt được.

4. Sự hồi sinh với hệ thống chuyên gia và mùa đông thứ hai (1980s - 1990s)

Thập niên 1980: AI hồi sinh nhờ các hệ thống chuyên gia (Expert Systems) như MYCIN hay XCON mô phỏng năng lực ra quyết định của con người trong các lĩnh vực cụ thể.

Cuối năm 1987: Chi phí phần cứng đắt đỏ và giới hạn công nghệ dẫn đến "Mùa đông AI" lần thứ hai.

Năm 1997: Siêu máy tính Deep Blue của IBM (Tập đoàn công nghệ máy tính đa quốc gia của Mỹ - International Business Machines Corporation) đánh bại nhà vô địch cờ vua thế giới Garry Kasparov.

5. Sự bùng nổ của Học máy (Machine Learning) và Học sâu (Deep Learning) - 2000s - 2010s

Năm 2011: Siêu máy tính Watson của IBM thắng giải trò chơi Jeopardy!: Apple ra mắt trợ lý ảo Siri.

Năm 2012: Sự kiện AlexNet trong cuộc thi nhận diện hình ảnh ImageNet, đánh dấu bước ngoặt bùng nổ của Deep Learning nhờ sức mạnh tính toán từ GPU (Graphics Processing Unit - Đơn vị xử lý đồ hoạ) và Big Data (Dữ liệu lớn).

Năm 2016: Hệ thống AlphaGo của Google DeepMind đánh bại cao thủ cờ vây Lee Sedol.

Năm 2017: Google giới thiệu kiến trúc mạng nơ-ron Transformer, đặt nền móng cốt lõi cho các mô hình ngôn ngữ lớn sau này.

6. Kỷ nguyên AI tạo sinh và hiện tại (2020 đến nay)

Tháng 11/2022: OpenAI (Công ty nghiên cứu trí tuệ nhân tạo - Hoa Kỳ) ra mắt ChatGPT, đánh dấu bước nhảy vọt của Generative AI (AI tạo sinh), thu hút sự quan tâm toàn cầu.

Giai đoạn hiện tại (2023 - nay): AI phổ biến trong lĩnh vực tạo ảnh (Midjourney, DALL-E), tạo video (Sora, Runway) đến tích hợp sâu vào kinh tế, y tế, giáo dục và đời sống.

III. CÁC THẾ HỆ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Tóm tắt các thế hệ trí tuệ nhân tạo từ khi máy tính Deep Blue đánh bại kiện tướng cờ vua Garry Kasparov đến nay.

Dự báo về những loại hình AI mới