Nhiều năm qua, phần lớn địa phương vẫn lựa chọn Ngoại ngữ (tiếng Anh) là môn thi thứ ba. Việc chọn môn Ngoại ngữ có nhiều ưu điểm vì đây là môn học bắt buộc xuyên suốt từ tiểu học đến trung học phổ thông, là công cụ quan trọng giúp học sinh tiếp cận tri thức toàn cầu trong bối cảnh chuyển đổi số.

Cùng với đó, việc đưa Ngoại ngữ vào kỳ thi cũng góp phần đánh giá chất lượng dạy học ở cấp trung học cơ sở, đồng thời nhận được sự đồng thuận cao từ phụ huynh và học sinh khi năng lực tiếng Anh ngày càng được coi trọng.

Ngoài ra, việc duy trì mô hình thi ba môn giúp nhà trường và học sinh ổn định kế hoạch ôn tập, tránh xáo trộn. Ngoại ngữ cũng là môn học tiếp tục được duy trì ở bậc trung học phổ thông, nên việc lựa chọn môn thi này đảm bảo tính liên tục trong lộ trình học tập.

Thế nhưng, chính sự "ổn định" này lại đang tạo ra một hệ quả đáng suy nghĩ. Khi kỳ thi chỉ xoay quanh ba môn, quá trình học tập cũng bị thu hẹp theo phạm vi đó, khiến học sinh tập trung gần như toàn bộ thời gian, công sức cho các môn thi.

Còn nhà trường thì tăng tiết ôn tập, giáo viên tập trung luyện đề, phụ huynh đầu tư cho con em học thêm. Trong khi đó, môn Khoa học tự nhiên (phân môn Vật lý, Hóa học, Sinh học) vốn là nền tảng để hiểu thế giới tự nhiên dần bị xem là thứ yếu trong giai đoạn này.

Thực tế giảng dạy cho thấy, học sinh lớp 6, 7, 8 rất thích quan sát, đặt câu hỏi, khám phá hiện tượng trong tự nhiên. Nhưng đến lớp 9, khi áp lực thi vào lớp 10 gia tăng, sự ham thích đó dần bị thay thế bằng tâm lý học để thi. Không ít học sinh gần như "bỏ quên" các môn khoa học tự nhiên trong năm cuối cấp.

Nếu không duy trì việc học đều đặn, học sinh rất dễ bị mất gốc. Khi đã mất nền tảng, học sinh thường ngại học các môn khoa học tự nhiên, điều này thể hiện rõ ở bậc trung học phổ thông. Theo thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2025, xu hướng lựa chọn môn thi nghiêng rõ về nhóm khoa học xã hội, nhóm này vượt trội so với nhóm Khoa học tự nhiên.

Đằng sau xu hướng đó là tâm lý "chọn an toàn". Các môn khoa học tự nhiên đòi hỏi tư duy logic, khả năng tính toán và sự tích lũy kiến thức, trong khi một số môn khoa học xã hội, với hình thức thi trắc nghiệm, giúp học sinh dễ đạt mức điểm đủ để xét tốt nghiệp hơn. Khi đứng trước áp lực điểm số, việc lựa chọn con đường ít rủi ro là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý không chỉ nằm ở lựa chọn của học sinh ở bậc trung học phổ thông, mà còn ở cách tổ chức thi tuyển sinh lớp 10 đã góp phần khiến các môn khoa học tự nhiên dần bị xem nhẹ trong quá trình học tập.

Hệ lụy đầu tiên là sự thiếu hụt kiến thức khoa học cơ bản trong đời sống. Chẳng hạn, có không ít trường hợp người trưởng thành tin theo thông tin sai lệch trên mạng xã hội, áp dụng các phương pháp phản khoa học để chữa bệnh, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Hệ lụy thứ hai là nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học, công nghệ. Một quốc gia muốn phát triển công nghiệp và công nghệ cao không thể thiếu đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia kỹ thuật.

Nếu học sinh hôm nay không học tốt các môn khoa học tự nhiên, thì trong tương lai sẽ khó có đủ nhân lực cho các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, y sinh hay nông nghiệp công nghệ cao.

Từ thực trạng này, ngành giáo dục cần có những điều chỉnh căn bản trong cách tổ chức thi, Chương trình môn học và phương pháp dạy học để bảo đảm sự cân bằng và vai trò của các môn khoa học tự nhiên trong giáo dục phổ thông.