Trong khi các nền kinh tế lớn chuộng dùng nhiều bộ sách giáo khoa thì một số quốc gia lại chủ trương "một chương trình giáo dục, một bộ sách giáo khoa" như: Lào, Brunei, Myanmar, Campuchia, Đông Timor và Việt Nam - quốc gia vừa từ bỏ chủ trương nhiều bộ sách giáo khoa theo Nghị quyết 71-NQ/TW.

Sự lựa chọn của các quốc gia này không nằm ở việc họ không biết xu thế và ưu điểm của dùng nhiều bộ sách giáo khoa phổ thông, mà do những lợi ích thiết thân khác.

Đầu tiên, chủ trương dùng "một bộ sách giáo khoa thống nhất" sẽ giúp thống nhất chuẩn kiến thức và chất lượng đào tạo, đảm bảo học sinh cả nước học cùng một nội dung cơ bản, giảm khoảng cách kiến thức giữa các địa phương, tạo sự công bằng; thuận lợi cho việc kiểm tra, đánh giá và định hướng giảng dạy cho giáo viên.

Một bộ sách giáo khoa thống nhất cũng giúp ổn định trong phát triển nội dung dạy học, thuận lợi trong công tác quản lý giáo dục. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh của nhiều bộ sách giáo khoa từng làm khó dễ phụ huynh trong việc mua sách cho con cái sẽ không còn, sự minh bạch được tăng lên.

Một bộ sách cũng sẽ giúp tiết kiệm chi phí, tránh lãng phí. Triển khai một bộ sách giáo khoa tiêu thụ khối lượng giấy in không lớn như khi xuất bản nhiều bộ sách, tiết kiệm các vật liệu kèm theo, giá thành sách giáo khoa hạ xuống, giảm gánh nặng cho gia đình và cho ngân sách nhà nước, tạo điều kiện nhanh chóng tiến tới miễn phí sách giáo khoa.

Cần lưu ý rằng, ở nhiều nước, tuy đa dạng về các bộ sách giáo khoa, nhưng thực chất, mỗi bang, mỗi địa phương chỉ dùng riêng bộ sách phù hợp. Trong khi đó, tại Việt Nam, các bộ sách giáo khoa được in ra, đưa vào mọi địa bàn dân cư, việc chọn sách trở nên "rối bời", làm khó dễ cho nhà trường và cho các cơ quan quản lý giáo dục.

Tuy nhiên, việc lựa chọn một bộ sách giáo khoa thống nhất không đồng nghĩa với việc quay lại tư duy coi sách giáo khoa là trung tâm tuyệt đối của dạy học. Trong kỷ nguyên số, vấn đề cốt lõi không còn là "một hay nhiều bộ sách", mà là cách nhìn nhận đúng vai trò của sách giáo khoa trong hệ sinh thái học liệu mở, linh hoạt và luôn vận động.

Sách giáo khoa là công cụ để chuyển tải kiến thức, kỹ năng cần thiết cho người học, từng bước hình thành nhân cách đã được quy định trong Chương trình dạy học. Vì vậy, sách giáo khoa phải là một học liệu được viết rất "chuẩn". Sự sai lệch trong kiến thức, sự yếu kém về kỹ năng và sự lệch lạc trong thái độ học của học sinh do sách giáo khoa gây nên sẽ làm cho mục tiêu đào tạo của nền giáo dục đi chệch hướng.

Tuy nhiên, dù nội dung được xây dựng thật chuẩn thì kiến thức trong sách giáo khoa cũng chỉ là một lượng rất nhỏ so với tổng kiến thức khổng lồ của khoa học. Chẳng hạn, kiến thức lịch sử của quốc gia như một trang giấy lớn thì kiến thức lịch sử trong sách giáo khoa dùng cho một lớp học nào đấy chỉ bằng đầu mũi kim trên trang giấy đó mà thôi.

Thêm nữa, dù sách giáo khoa được xây dựng rất chuẩn thì việc coi sách giáo khoa như một "kinh thánh" để dạy sẽ làm cùn đi nhanh chóng những hiểu biết của học sinh, khi mà học sinh không chịu mở rộng tầm hiểu biết hơn nữa so với những gì đã học.

Để học sinh có ý thức học tập suốt đời, ta phải nhắc nhở cho các em rằng, đừng bao giờ nghĩ ta đã biết đủ rồi, biết hết rồi khi học xong một cuốn sách giáo khoa.

Chủ trương biên soạn nhiều bộ sách giáo khoa hay chỉ một bộ sách giáo khoa, hoặc không dùng sách giáo khoa đều là sự lựa chọn riêng của từng quốc gia. Chủ trương đó xuất phát từ điều kiện kinh tế - xã hội, không phải là hình mẫu duy nhất đúng. Ở Mỹ, mỗi bang có một bộ sách giáo khoa. Ở Úc, người ta không xuất bản sách giáo khoa. Đừng vì thế mà Việt Nam sẽ in đồng thời nhiều bộ sách giáo khoa hoặc không dùng sách giáo khoa.

Sự cóp nhặt mô hình của người khác, sao chép một cách giáo điều kinh nghiệm của người khác đều không mang lại kết quả mong muốn.

Song, tôi cho rằng, nên coi trọng và nghiên cứu xu hướng giáo dục phổ thông không dùng sách giáo khoa. Có thể, trong thập niên 2021-2030, Việt Nam dùng một bộ sách giáo khoa là hợp lý, nhưng đến thập niên sau, biết đâu chúng ta lại phải chuyển từ mô hình một bộ sách sang mô hình nhiều bộ sách hoặc mô hình không phát hành sách giáo khoa.

Bởi giáo dục là một lĩnh vực vận động cùng đời sống xã hội và công nghệ, không thể bị đóng khung trong những lựa chọn mang tính cố định dài hạn, thay vào đó cần luôn được điều chỉnh kịp thời để đáp ứng những thay đổi của thực tiễn dạy và học.

Với kỷ nguyên số, sách giáo khoa đóng vai trò như thế nào?

Trong kỷ nguyên số, vai trò của sách giáo khoa cần được nhìn nhận lại một cách căn bản. Sách giáo khoa trong kỷ nguyên số không còn là sách giáo khoa truyền thống đang sử dụng hiện nay. Nền giáo dục trong kỷ nguyên số hướng tới đào tạo con người cho xã hội số, vận hành nền kinh tế số, hình thành những công dân số có năng lực học tập suốt đời.

Có một số vấn đề cần đặt ra khi bàn về sách giáo khoa trong kỷ nguyên số. Trước hết, sách giáo khoa không còn là nguồn tài nguyên duy nhất cho dạy và học. Sự bùng nổ của công nghệ đã tạo ra một hệ sinh thái tài nguyên giáo dục mở với vô số học liệu có thể thay thế hoặc bổ trợ cho sách giáo khoa.

Khi nắm vững chương trình dạy học, giáo viên có đủ điều kiện tiếp cận và khai thác nhiều nguồn tri thức khác nhau để xây dựng những bài giảng có chất lượng cao. Đó cũng là lý do nhiều quốc gia phát triển không chủ trương xuất bản sách giáo khoa, hoặc nếu có thì cũng yêu cầu giáo viên không được, vì bất cứ lý do gì, chỉ dựa vào sách giáo khoa để tổ chức giờ học.

Mặc dù sách giáo khoa trong kỷ nguyên số sẽ không còn đóng vai trò độc tôn để giáo viên làm công cụ dạy học, song đã là sách giáo khoa thì việc biên soạn phải rất nghiêm túc. Cho ra đời sách giáo khoa không "chuẩn" là một công việc không được phép.

Trong hệ sinh thái học liệu rất đa dạng và phong phú, sách giáo khoa phải là học liệu được tích hợp những tri thức đa ngành và liên ngành một cách khoa học và nhuần nhuyễn để kiến thức chuyên ngành trong sách giáo khoa mang lại cho học sinh những khái niệm đúng đắn.

Sách giáo khoa trong kỷ nguyên số cần có các phương pháp chuyển kiến thức đã học vào thực hành, thực học và thực nghiệp. Mọi lý thuyết trong sách giáo khoa sẽ bị tước bỏ. Thay vào đó, sách giáo khoa dẫn dắt học sinh học hỏi, tìm hiểu nghề tương lai, khởi nghiệp và lập nghiệp.

Một trong những yêu cầu lớn đặt ra với sách giáo khoa là phải đáp ứng yêu cầu cá nhân hóa trong học tập của học sinh. Mỗi học sinh sẽ học và tự học theo một lộ trình riêng, theo một mục tiêu của cá nhân. Và nếu như đem bộ sách sách giáo khoa đang sử dụng hiện nay sửa đổi, bổ sung nội dung một cách thiếu nghiêm túc thì chắc chắn nhà trường thông minh trong kỷ nguyên số sẽ không chấp nhận.