Sức khỏe tâm thần của trẻ em trong thời đại số không thể giải quyết bằng một giải pháp đơn ngành

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, tác động của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần không mang tính một chiều mà phụ thuộc đáng kể vào cách thức sử dụng, nội dung tiếp cận và hoàn cảnh của mỗi trẻ.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, khi được sử dụng lành mạnh, mạng xã hội có thể giúp thanh thiếu niên tăng cường kết nối, cảm nhận được sự hỗ trợ xã hội, giảm cảm giác cô đơn, hỗ trợ hình thành bản sắc cá nhân, tiếp cận thông tin về sức khỏe tâm thần và khuyến khích tìm kiếm sự trợ giúp. Đối với những người gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần, môi trường số cũng có thể tạo điều kiện kết nối với cộng đồng và mạng lưới hỗ trợ đồng đẳng.

Ở chiều ngược lại, trải nghiệm bắt nạt, quấy rối trên mạng, việc sử dụng quá mức hoặc lệ thuộc vào mạng xã hội và tiếp xúc với thông tin tiêu cực, sai lệch, độc hại có thể liên quan đến nhiều vấn đề về sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống của trẻ.

PGS.TS Trần Thành Nam cũng đưa ra phân tích một số cơ chế tâm lý - xã hội đáng chú ý. Trong đó, so sánh xã hội thường diễn ra một cách vô thức khi trẻ đối chiếu cuộc sống thực tế của mình với những hình ảnh đã được lựa chọn, chỉnh sửa và trình bày tích cực trên mạng. 

Cùng với đó, sự công nhận trên không gian số có thể tác động đến lòng tự trọng khi một bộ phận thanh thiếu niên gắn giá trị bản thân với lượt thích, bình luận hoặc số người theo dõi.

Việc giao tiếp chủ yếu qua màn hình cũng có thể làm thay đổi cách trẻ tương tác, hạn chế cơ hội thực hành các kỹ năng xã hội trong đời sống thực. Đặc biệt, bắt nạt trên mạng có tính chất lan truyền nhanh, có thể kéo dài và xuất hiện ở nhiều môi trường khác nhau, khiến trẻ khó tránh né và làm gia tăng cảm giác bị cô lập.

Từ những phân tích trên, PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh: "Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn".

Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục cho rằng sức khỏe tâm thần của trẻ em trong thời đại số không thể được giải quyết bằng một giải pháp đơn ngành. Giáo dục, tâm lý, y tế, công nghệ và chính sách cần phối hợp để vừa phòng ngừa rủi ro, vừa phát hiện sớm và hỗ trợ trẻ khi cần thiết.

Cùng trẻ xây dựng môi trường số an toàn

Dưới góc độ Bộ Giáo dục và Đào tạo, bà Bùi Thị Nhung, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, Sinh viên nhấn mạnh, mạng xã hội đã trở thành một phần trong đời sống của trẻ em, thanh thiếu niên, mang lại nhiều cơ hội học tập, kết nối, sáng tạo và tìm kiếm sự hỗ trợ. Tuy nhiên, việc sử dụng thiếu kiểm soát, cùng các nguy cơ như áp lực hình ảnh, so sánh xã hội, nội dung có hại, bắt nạt trực tuyến và xâm phạm dữ liệu cá nhân có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần của trẻ.

Theo bà Bùi Thị Nhung, tác động của mạng xã hội không giống nhau đối với mọi trẻ em mà phụ thuộc vào nội dung, cách sử dụng, độ tuổi, hoàn cảnh và mức độ dễ bị tổn thương của từng em. Do đó, cần tránh cách tiếp cận cực đoan, đồng thời gắn bảo đảm an toàn số với chăm sóc sức khỏe tâm thần trong cùng một hệ thống phòng ngừa, phát hiện sớm, hỗ trợ và can thiệp kịp thời.

Bà Bùi Thị Nhung cho rằng các giải pháp cần dựa trên quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ, lắng nghe tiếng nói của trẻ, dựa trên bằng chứng và phù hợp với từng nhóm đối tượng. 

Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần tăng cường an toàn ngay từ khâu thiết kế nền tảng, giáo dục kỹ năng số và sức khỏe tâm thần, hỗ trợ cha mẹ, giáo viên và củng cố các dịch vụ tham vấn, bảo vệ trẻ em. Mục tiêu không phải tách trẻ em khỏi thế giới số, mà cùng các em xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh, tôn trọng quyền trẻ em và hỗ trợ sự phát triển toàn diện.