Năm học 2024-2025, dự án "Nối tiếp tinh hoa", Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, Thành phố Hồ Chí Minh được ví như một "live show" nghệ thuật truyền thống, quy tụ từ cải lương, hát bội, hò lý, múa rối nước. Đứng cạnh những nghệ sĩ của Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội Thành phố Hồ Chí Minh, Nhà hát Múa rối nước Rồng Vàng, học sinh khối 10 của trường tự tin biểu diễn. 

Nhiều sản phẩm sáng tạo thể hiện nét độc đáo của từng loại hình nghệ thuật được học sinh đưa vào móc khóa, bình nước, lịch, sticker, túi xách, như một cách bảo tồn, gìn giữ nghệ thuật truyền thống trong đời sống thường nhật.

Sở dĩ dự án tạo được tiếng vang lớn, cô Mai Thu Thủy, Tổ trưởng Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai cho biết, tổ Ngữ văn đã đưa học sinh "sống đời sống của di sản", cùng trải nghiệm đời sống thực tế của người nghệ sĩ từ sân khấu đến phía sau cánh gà.

"Khi có sự đầu tư, đổi mới từ giáo viên, khi được trao cơ hội, điều kiện để tiếp cận, nghệ thuật truyền thống đã tạo ra sức hút rất lớn với học sinh. Tuy nhiên, để làm được những dự án bài bản thế này, đòi hỏi rất lớn về thời gian, kinh phí, sự hỗ trợ từ nhà trường, phụ huynh học sinh, tốn kém nhiều. Vì quá khó, giáo dục di sản, văn hóa đa phần mới chỉ dừng lại ở tích hợp vào môn học, nhắc nhở, khơi gợi học sinh tìm hiểu", cô Mai Thu Thủy thắng thắn.

"Chỉ 12,2% học sinh THPT yêu thích, hứng thú với loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống" là kết quả khảo sát về thực trạng hiểu biết và hứng thú của giới trẻ với nghệ thuật truyền thống được cô Phan Thị Thoa, giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Hữu Huân thực hiện trong năm học 2023-2024. 

Một trong những lý do chủ yếu khiến nghệ thuật truyền thống không được học sinh mặn mà là các em không có cơ hội được tìm hiểu, được trải nghiệm, tiếp xúc các loại hình nghệ thuật này mà chỉ dừng ở lý thuyết.

Từ kết quả khảo sát, cô Phan Thị Thoa mạnh dạn tổ chức các tiết học sân khấu hóa, học sinh được giao lưu với nghệ nhân, được hoá thân thành các nghệ sĩ chèo, tuồng, cải lương, quan họ, múa rối nước, thể hiện những trích đoạn cải lương Tiếng trống Mê Linh; trích đoạn chèo Thị Mầu lên chùa; vở múa rối Đánh cá bắt vịt…

"Những tiết học đổi mới cách tiếp cận về nghệ thuật, văn hóa truyền thống được học sinh rất đón nhận. Khi được trao quyền tìm hiểu về nghệ thuật truyền thống bằng chính trải nghiệm thực tế, các em dần yêu thích, say mê, thậm chí là chủ động đến với di sản, nghệ thuật truyền thống. Tuy nhiên để thực hiện được các tiết học này rất khó khăn về thời gian và nguồn kinh phí. Đôi khi chính giáo viên phải tự bỏ kinh phí để mời được các nghệ nhân có chuyên môn các lĩnh vực nghệ thuật về trường…", cô Phan Thị Thoa chia sẻ.

Cơ chế nối dài đưa di sản đến gần với học sinh

Từ học kỳ 2 năm học 2025-2026, Trường THPT Võ Thị Sáu, Thành phố Hồ Chí Minh đã đặt hàng tổ bộ môn xây dựng chuyên đề giáo dục di sản, văn hóa truyền thống cho học sinh. Yêu cầu này tiếp tục được đẩy mạnh trong năm học 2026-2027, và coi như một chỉ báo quan trọng trong công tác chuyên môn. Song song với đặt hàng, nhà trường tạo cơ chế thúc đẩy cho giáo viên sáng tạo.

Chia sẻ về vấn đề này, thầy Trịnh Hoàng Quân, Hiệu trưởng Trường THPT Võ Thị Sáu phấn khởi, từ e dè, ngần ngại, khi được tạo động lực, các tổ bộ môn đã cùng kiến tạo không gian văn hóa truyền thống bao trùm môn học. Nhiều chuyên đề được mở ra, tạo cơ hội để học sinh sống đời sống của di sản chứ không chỉ dừng ở sách vở...

"Chúng tôi nghiên cứu, vận dụng Nghị quyết 80, đưa giáo dục văn hóa truyền thống trở thành trụ cột chiến lược phát triển giáo dục nhà trường. Bằng cách này, giáo viên có thời gian, không gian, nguồn lực để làm mới cách tiếp cận văn hóa truyền thống với học sinh", thầy Trịnh Hoàng Quân nói.

Nhìn nhận từ thực tế đổi mới, cô Phan Thị Thoa, giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Hữu Huân nhấn mạnh, để di sản, nghệ thuật, văn hóa truyền thống "ngấm" vào học sinh, quan trọng nhất cần có cơ chế nối dài quá trình bền bỉ và nỗ lực từ phía mỗi giáo viên, nhà trường. Nếu chỉ dừng ở một vài tiết học, nghệ thuật truyền thống vẫn còn cách khoảng cách lớn.

"Tôi rất phấn khởi khi Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam được Bộ Chính trị ban hành. Đối với ngành giáo dục, đây là cơ chế, điều kiện thuận lợi để giáo dục di sản, văn hóa truyền thống một cách sáng tạo, linh hoạt. Giáo viên mạnh dạn đổi mới, được hỗ trợ về nguồn lực, thuận lợi để đưa nghệ nhân, nghệ sĩ về trường, có thể xây dựng các chuyên đề rộng về giáo dục di sản văn hóa cho học sinh…", cô Phan Thị Thoa bày tỏ.

Tương tự, cô Mai Thu Thủy, Tổ trưởng tổ Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai khẳng định, để học sinh hiểu và yêu thích sâu sắc văn hóa truyền thống đòi hỏi lộ trình dài, đưa hẳn vào chương trình nhà trường… 

Nghị quyết 80-NQ/TW ra đời mở ra không gian mới trong giáo dục di sản, để giáo viên mạnh dạn đưa di sản vào bài học một cách có chiều sâu, bài bản, để các bài toán về kinh phí, về tư duy trong mỗi nhà trường được gỡ khó, học sinh được trò chuyện thực sự cùng với di sản.

"Năm học này tổ bộ môn tiếp tục mạnh dạn triển khai dự án khai thác các giá trị truyền thống của vùng đất Nam bộ. Học sinh được trải nghiệm từ đọc, nghiên cứu lịch sử, tái hiện nhân vật lịch sử, tham quan di tích lịch sử… Đặc biệt, từ chính những hiểu biết về giá trị lịch sử đó, kết hợp với năng lực tiếng Anh, tin học, các em sẽ khai thác phát triển những di sản lịch sử đó, quảng bá đến bạn bè quốc tế…", cô Mai Thu Thủy cho hay.

Luôn đau đáu với đổi mới cách tiếp cận nghệ thuật truyền thống cho học sinh, nhà giáo Trịnh Vĩnh Thanh, nguyên Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo quận Gò Vấp, Phó Hiệu trưởng Trường THCS-THPT Hồng Hà đánh giá, Nghị quyết 80-NQ/TW chính là nghị quyết mở đường để ngành giáo dục mạnh dạn xây dựng cơ chế, chính sách, nguồn lực đẩy mạnh giáo dục di sản, văn hóa trong trường học. Đặc biệt, Nghị quyết sẽ là "tiếng vang lớn" để huy động nhiều thể chế cùng chung tay với ngành giáo dục đưa di sản văn hóa truyền thống đến gần với học sinh bằng cách tiếp cận chuyên sâu, mới mẻ.