Thẳng tiến đến Kyrgyzstan

Thẳng tiến trên xa lộ từ Almaty, chúng tôi đến cửa khẩu Kordai để bắt đầu hành trình du lịch Kyrgyzstan. Thủ tục hải quan nhanh gọn, và chỉ trong chưa đầy nửa giờ, chúng tôi đã đặt chân lên mảnh đất quê hương của nhà văn Chingiz Aitmatov, người đã dệt trong tôi hình ảnh thơ mộng về hồ Issyk-Kul và dãy Tian-Shan hùng vĩ khi còn thơ bé.

"Thụy Sĩ của Trung Á"

Kyrgyzstan đón chúng tôi thật ấm áp, cả về thời tiết lẫn tình cảm, khi gương mặt đầu tiên chúng tôi gặp là nụ cười nồng hậu từ những người đồng hương Việt Nam, anh Duy Dinh và chị Phương. Anh chị mang theo nào bánh mì tròn ấm nóng (tardur) của Kyrgyzstan, và những túi đầy ắp táo, lê và nho mới được trẩy sáng nay trong vườn.

Là quốc gia phụ thuộc chủ yếu vào du lịch và kiều hối, với GDP đầu người mới đạt trên 3.000 USD/năm, quang cảnh từ cửa khẩu Kordai về thủ đô Bishkek của Kyrgyzstan cho thấy sự khác biệt rõ nét với quốc gia láng giềng Kazakhstan. Hai bên đường là những vỉa hè đang đào dở, hàng quán nhấp nhô và những nóc nhà nông thôn xiêu vẹo như xô nhau, chen chúc.

Nhưng càng gần về thành phố, khung cảnh trở nên êm đềm, với những công viên vàng rực lá thu, tiếp nối nhau bao quanh các tòa nhà hành chính và chung cư thấp tầng. Chồng tôi, người yêu thích tản bộ, không ngớt thán phục trước những đại lộ thênh thang, với làn đường riêng dành riêng cho khách bộ hành phủ bóng mát của cây và hoa.

Nếu như Kazakhstan được cho là "bản tình ca không dứt của núi đồi và thảo nguyên", Kyrgyzstan lại được ví như "Thụy Sĩ của Trung Á" nhờ những đỉnh núi phủ tuyết, trong đó có ba đỉnh núi cao trên 7.000m, và gần 2.000 hồ và thung lũng trên núi cao tuyệt đẹp. Với diện tích 200.105 km² (bằng 1/10 Kazakhstan) và dân số ước tính 7,4 triệu người, song hơn 90% lãnh thổ của Kyrgyzstan được bao phủ bởi núi, trong đó dãy Tian Shan chiếm hơn 80% địa hình.

Tài xế Sultan và di sản "Con đường tơ lụa" Burana

Cách thủ đô Bishkek chưa đầy 80km, kỳ quan đầu tiên mà chúng tôi đến thăm là tòa tháp Burana, tàn tích của kinh thành cổ Balasagun, được xây dựng từ thế kỷ 10–12 nằm trên "Con đường Tơ lụa". Nguyên bản tháp Burana cao 45m, song đã bị phá hủy một phần do động đất, nên chỉ còn lại di tích 25m như ngày nay. Trèo lên đỉnh tháp không dễ, với cầu thang xoắn ốc hẹp chỉ vừa lọt một người, dốc đứng và tối om. Theo các di chỉ để lại, tháp Burana từng là một "hải đăng đất liền", với ngọn lửa lớn được thắp sáng đêm đêm để định hướng cho các đoàn lữ hành tơ lụa, đi qua sa mạc và thung lũng đầy sương mù.

Điều lý thú là người tài xế kiêm hướng dẫn viên của chúng tôi tại Kyrgyzstan, một thanh niên vừa tròn 21 tuổi, có tên "Sultan" – tước hiệu chỉ Quốc vương Hồi giáo. Chúng tôi đùa nhau về "phái đoàn hoàng tộc" từ Việt Nam đến thăm Kyrgyzstan, và được đích thân "sultan" lái xe, dẫn đường. Qua câu chuyện kể của Sultan, tháp Burana hiện lên như di tích của tình yêu thương. Theo đó, vị Khan (vua) quyền lực của vùng đất này từng hạ sinh được một cô công chúa xinh đẹp, nên đã mời tất cả các nhà hiền triết đến dự đoán tương lai cho công chúa, và giận dữ trước lời phán: "Công chúa sẽ bị một con nhện độc cắn chết đúng vào năm tròn 18 tuổi". Để bảo vệ con, vị vua cho xây một tòa tháp thật cao, cách ly hoàn toàn công chúa với thế giới bên ngoài. Đúng vào ngày sinh nhật thứ 18 của công chúa, nhà vua hân hoan mang theo một giỏ hoa quả tươi để chúc mừng con thoát khỏi lời nguyền. Ông không ngờ, một con nhện độc nhỏ bên trong quả táo đã bò ra và cắn vào ngón tay nàng, khiến công chúa qua đời trong vòng tay cha. Tiếng khóc đau thương của vị Khan làm chấn động không gian, khiến nửa trên của tòa tháp nứt vỡ và sụp đổ.

Yêu thích thần thoại, nên điểm tiếp theo mà Sultan đưa chúng tôi tham quan mang tên "Hẻm núi Cổ tích" - "Fairy Tale Canyon". Đây là vùng cảnh quan kỳ ảo, với những khối đất sét đỏ, cam và vàng được gió, nước và băng bào mòn qua hàng nghìn năm. Một sống núi ở trung tâm trông như sống lưng rồng, với những "chiếc vây đỏ rực" là vách đá bao quanh đường mòn chính dẫn lối vào bên trong hẻm. "Fairy Tale Canyon" xứng đáng là địa điểm trekking thần tiên cho những người thích đi bộ và trải nghiệm leo núi ở địa hình không quá gồ ghề.

Ngủ đêm trong lều du mục yurt

Đến Kyrgyzstan mà chưa trải nghiệm ngủ lều yurt, và thăm hồ nước mặn Issyk-Kul sẽ là một thiếu sót, giống như một hành trình chưa hoàn tất. Lều yurt thân thuộc với người Kyrgyzstan đến mức, mái vòm hình tròn của nó được đưa lên lá quốc kỳ, bao bọc bởi hình mặt trời vàng 40 tia nắng, tượng trưng cho 40 bộ tộc cổ xưa.

Và Sultan đã giúp chúng tôi hơn thế, khi đưa cả đoàn nghỉ đêm trong lều yurt sát ngay cạnh hồ Issyk-Kul, được mệnh danh là "Viên ngọc của Trung Á". Là một trong những cảnh quan ngoạn mục nhất tại Kyrgyzstan, đây là hồ nước mặn lớn thứ 2 thế giới, với chiều dài khoảng 182km và thuộc nhóm những hồ trên núi cao nhất. Tên gọi Issyk-Kul theo tiếng bản địa cũng có nghĩa là "hồ ấm" hoặc "hồ nóng", do mặt hồ không bao giờ đóng băng, dù giữa mùa đông buốt giá -30oC.

Chúng tôi đến nơi hạ trại khi đêm đã chực buông. Lều yurt hiện đại dành cho khách du lịch, dù vẫn giữ hình dạng tròn truyền thống, song đã được cải tiến khi dựng trên chân đế cao lát sỏi và xi măng, với giường nệm sạch sẽ và tấm sưởi ấm áp. Không gian được bố trí linh hoạt, có thể đủ cho đoàn khách từ 4 đến 6 người.

Bên ngoài lều yurt, xa tít phía bên kia hồ, những đỉnh núi tím của dãy Tian-Shan phủ tuyết hằn lên nền trời. Khi bóng tối phủ xuống, mặt nước mênh mông của hồ Issuk-Kul trở thành nơi nuôi dưỡng những câu chuyện kỳ bí. Nhiều ngư dân tại đây kể về "những quả cầu sáng trên bầu trời", " những vật thể lạ với âm thanh trầm đục xé rách mặt hồ", và thậm chí là cả những sinh vật mặc đồ lặn cao tới 3m trồi lên từ lòng hồ. Cho đến nay, chưa có bằng chứng khoa học nào đủ sức giải mã những lời kể ấy, song chính ranh giới mong manh giữa sự thực và lời đồn khiến cho Issyk-Kul lại càng trở thành điểm đến hấp dẫn lạ thường.

Mặc những lời đồn, đêm bên hồ Isukul, với tôi, đẹp huyền ảo trong thoang thoảng hương ngải đắng và tiếng sóng nước vỗ về. Giữa đêm tối mênh mông, hàng nghìn vì sao như đôi mắt sáng, rực rỡ lạ thường. Đấy kia, một ngôi như viền sương giá, lấp lánh những tia sáng lạnh buốt từ trên bầu trời tối thẫm nhìn xuống mặt đất, đầy vẻ ngạc nhiên ngây thơ.

Trong ánh hừng đông của ngày mới, hồ Issyk-Kul hiện lên như một viên ngọc biếc. Những đợt sóng xanh bạc đầu, chạy thành hàng lên bờ cát. Vậy là cuối cùng, tôi đã đến hồ Issyk-Kul, nơi đã làm chứng cho lời thề và cả sự tan vỡ tình yêu giữa Illyax và Assen trong "Cây phong non trùm khăn đỏ". Liệu Illyax có biết, tôi đã từng khóc thuở xưa, khi hình dung sự đau khổ và nuối tiếc của anh khi "từ giã hồ Issyk-Kul - bài ca dang dở" với những tâm sự đầy day dứt: "Tạm biệt cây phong non trùm khăn đỏ. Tạm biệt người tôi yêu"!

Di sản du mục từ màn trình diễn đại bàng

Trên triền núi Kazakhstan, người cha của Nazyt thúc ngựa phi lên cao, mang theo một con đại bàng đậu trên cánh tay đeo găng da. Phía dưới, Nazyt đứng chờ, cánh tay giơ cao. Khoảnh khắc đại bàng sà xuống từ trên bầu trời rộng mở, móng vuốt bám chắc vào chiếc găng da, Nazit lập tức mở túi và thưởng cho đại bàng một miếng thịt tươi. Cậu hài hước: "Đại bàng không phải nô lệ trên con đường tơ lụa, mà là lao động hiện đại cần được trả lương xứng đáng".

Màn săn cùng đại bàng không đơn thuần là một tiết mục giải trí, mà thể hiện một phần di sản văn hóa du mục của người Kyrgyz. Cả bốn thế hệ nhà Nazyt đều theo nghề: từ cụ nội, ông nội, cha đến hai anh em cậu hôm nay. 

Hai anh em Nazit nói thành thạo tiếng Kyrgyz, tiếng Nga và tiếng Anh, dù người cha chỉ nói tiếng Kyrgyz. Mỗi khi trình diễn, cậu thường chủ tâm đội chiếc mũ kalpak màu trắng truyền thống của người Kyrgyz, được làm từ nỉ và có phần đỉnh dạng vòm - thể hiện cho đỉnh núi Tian Shan tuyết phủ. 

Giữa khung cảnh đồi núi và thảo nguyên, chiếc mũ kalpak cùng đại bàng vàng trên cánh tay Nazyt tạo nên hình ảnh đậm đặc bản sắc du mục, như một di sản vẫn đang mạnh mẽ trường tồn trong thời hiện đại của người Kyrgyz.

Càng đi về phía nam, núi đồi, đồng ruộng, cây cối và những ngôi làng truyền thống nằm thơ mộng ở ven chân núi càng hiện rõ. Đường vào làng thường được trồng những hàng dương mềm mại, lay động rì rào theo nhiều cung bậc khác nhau. Những vườn táo trĩu quả, thơm nức nắng gió, thu hút ánh mắt của những người lữ hành.

Hành trình đến thành phố Karakol, nơi chỉ cách Trung Quốc 150km, mở ra lát cắt khác về văn hóa và lịch sử quốc gia Trung Á này. Thành phố nằm gần bờ đông hồ Issyk-Kul, là cửa ngõ dẫn vào thung lũng trên dãy Tian Shan. Nhà thờ Chính thống giáo Nga bằng gỗ nổi bật giữa trung tâm thành phố, với mái vòm xanh ngọc rực sáng trong ánh chiều. Ẩm thực nơi đây cũng phản chiếu lịch sử giao thoa của nhiều cộng đồng, từ Kyrgyz, Nga, Tatar, Dungan, Uyghur đến Uzbek và những nhóm cư dân khác.

Chuyện tình Bishkek

Trên hành trình từ Karakol trở về Bishkek, chúng tôi ghé thăm nhà anh chị Duy Dinh-Thu Phương. Ngôi nhà nhỏ bé, song tràn ngập hạnh phúc của anh chị nằm ngay dưới chân núi Tian-Shan, bên cạnh dòng suối thơ mộng. Cả ngôi làng hơn 300 nóc nhà, song ai cũng biết anh Dinh – người đã sống tại đây gần 40 năm, và là thợ điện chính của cả khu vực. Anh chị làm nguyên một mâm cơm Việt Nam thịnh soạn, đón chúng tôi với canh cá, gà luộc và rau sống hái trong vườn. "Ở nhà mình hay thích ăn gà đồi chạy bộ. Nhà chị có hẳn gà núi ăn lê, táo" - chị đùa.

Đến đúng ngày 20.10, nên anh Dinh đã chuẩn bị sẵn 2 bó hoa thược dược rực rỡ để tặng "các em gái Việt". Chị Phương kể, sáng sớm vừa mở mắt, chị đã thấy anh cầm sẵn bó cúc hái trong vườn để tặng vợ. "Trai Hà Tĩnh lãng mạn lắm, nên hồi đang tìm hiểu, anh Dinh hay mang hoa, quà không chỉ tặng cho chị, mà còn cho cả bạn bè ở các phòng xung quanh. Mọi người hay trêu, hỏi xem anh Dinh có mấy đôi dép để bảo chồng đến xin một chiếc (xách dép)" – chị Phương cười hạnh phúc.

Hai anh chị mới kết hôn 5 năm nay, khi anh Dinh đã hơn 60 và chị Phương "vừa tròn năm chục". Trước chị Phương, anh Dinh từng có 2 người vợ người Nga, song đều lần lượt qua đời. "Cuộc đời anh bôn ba, và có những lúc đã ngỡ yên ấm hạnh phúc gia đình. Song số phận không chiều ý ai. Cũng có thể, ông Trời thương anh đã quá vất vả, nên cho anh may mắn cuối đời lại được bàn tay của một người vợ Việt chăm sóc" – anh Dinh hạ giọng. Hàng chục năm đầu tiên sống tại Kyrgyzstan, anh Dinh thèm món ăn Việt, thèm được nếm, dù chỉ một giọt, nước mắm quê nhà. Song đâu có dễ để tìm được nơi xứ người. Riết đến nỗi, anh dần quên cả tiếng Việt và bó mình lại trong không gian gia đình để chăm 4 người con đã có với người vợ Nga đầu tiên.

Chị Phương, trái lại, chưa từng kết hôn dù đã sống ở Nga hơn 25 năm. "Chị vẫn quen với đời sống đô thị nhộn nhịp, nên hồi mới về Kyrgyzstan thì buồn lắm, chỉ chực tìm cách trở lại nước Nga". Thế rồi, chị gặp anh Dinh. "Biết sao được, chắc là duyên nợ, hoặc ế quá nên anh Dinh hỏi cưới, chị gật đầu liền", chị Phương cười giòn, trong lúc anh Dinh đan bàn tay vào vợ, cười âu yếm.

Nếp sống trong nhà, từ ngày có chị, cũng thay đổi hẳn. Olga, cô con gái thứ hai của anh Dinh, lấy chồng gần nhà, thường xuyên chạy qua, chạy lại. Có một lần, cô rớm nước mắt, cảm ơn chị Phương vì đã chăm sóc bố. Cậu con trai út, Ruslan hiện 36 tuổi, vẫn ở cùng anh chị. Cuộc sống của "đôi vợ chồng son" đi đâu cũng có nhau. Đi sửa cột điện cao áp của làng, anh cũng đưa chị Phương đi cùng. Cứ mỗi tuần, anh lại lái xe đưa chị lên núi ngắm cảnh. 

Mỗi ngày, chị lại nấu những món Việt Nam anh thích, như bún cá, làm đậu phụ… "Về Việt Nam nhiều khi mọi người thường hay gọi mời anh đến nhà, hoặc đi nhậu. Anh bảo, không có vợ tôi, tôi không đi đâu, khiến mọi người có cảm giác anh gây khó. Nhưng bên này là thế, vợ chồng đi đâu cũng có nhau", anh Dinh chia sẻ.

Còn chị Phương cười tít mắt: "Hồi đầu mới cưới, anh Dinh toàn nói với chị bằng tiếng Nga. Giờ thì hát cả nhạc vàng luôn rồi".

Một cuộc gặp hội ngộ bên mâm cơm Việt ấm cúng giữa mùa thu Kyrgyzstan như lời chia tay đầy nên thơ với xứ sở "Cây phong non trùm khăn đỏ". Anh chị Dinh Phương bịn rịn đứng vẫy tay mãi cho đến khi xe của chúng tôi đã khuất sau rặng phong chuyển màu, với lời hẹn: "Nếu có bạn bè người Việt qua Kyrgyzstan, hãy nhắn anh chị nhé. Anh chị luôn sẵn tình cảm và các món ăn Việt-Kyrgyzstan chờ đón mọi người"!