Các trường đại học tại Trung Quốc bắt đầu "thiết kế lại" chương trình đào tạo cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Trong nhiều năm, những cuộc tranh luận về tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với giáo dục thường xoay quanh câu hỏi: AI sẽ thay đổi cách học như thế nào? Nhưng tại Trung Quốc, câu hỏi dường như đã tiến thêm một bước: AI sẽ thay đổi những gì sinh viên nên học.

Theo dữ liệu của Bộ Giáo dục Trung Quốc được Tân Hoa Xã công bố, trong giai đoạn 2021-2025, các trường đại học nước này đã đình chỉ hoặc xóa bỏ khoảng 12.200 chương trình đào tạo bậc cử nhân, đồng thời mở mới khoảng 10.200 chương trình khác. Tổng cộng, hơn 30% chương trình đào tạo đại học trên cả nước đã được điều chỉnh.

Đây không đơn thuần là một đợt cải tổ giáo dục thông thường. Quy mô của sự thay đổi cho thấy các trường đại học đang bắt đầu phản ứng trước những biến động sâu sắc của thị trường lao động trong thời đại AI.

Những ngành học nào đang bị thu hẹp?

Theo South China Morning Post dẫn dữ liệu chính thức, các ngành bị cắt giảm nhiều nhất thuộc nhóm nghệ thuật, nhân văn, ngoại ngữ và quản lý. Đây là những lĩnh vực được đánh giá đang đối mặt với tình trạng dư cung lao động hoặc nhu cầu tuyển dụng suy giảm trong bối cảnh tự động hóa và AI ngày càng phổ biến.

Điều đáng chú ý là việc cắt giảm không đồng nghĩa với việc các ngành này biến mất hoàn toàn. Trong nhiều trường hợp, các chương trình đào tạo cũ được tái cấu trúc hoặc tích hợp thêm các yếu tố công nghệ, dữ liệu và AI để phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, điều này không nên được hiểu là AI đang thay thế các ngành khoa học xã hội, mà phản ánh nỗ lực của các trường đại học trong việc cập nhật chương trình đào tạo để thích ứng với những thay đổi của nền kinh tế số và thị trường lao động.

AI trở thành tâm điểm của làn sóng tuyển sinh mới

Trong khi hàng nghìn chương trình truyền thống bị loại bỏ, hàng loạt ngành học mới liên quan đến AI, robot, bán dẫn, năng lượng mới và công nghệ tiên tiến lại xuất hiện.

Riêng lĩnh vực "embodied intelligence" - hướng nghiên cứu kết hợp AI với robot và các hệ thống vật lý đã được ít nhất 9 trường đại học tại Trung Quốc bổ sung vào danh mục đào tạo.

Trước đó, Reuters cũng ghi nhận nhiều trường đại học hàng đầu như Đại học Bắc Kinh, Đại học Nhân dân Trung Quốc và Đại học Giao thông Thượng Hải công bố mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh trong các lĩnh vực AI, khoa học thông tin, kỹ thuật, vi mạch và công nghệ sinh học.

Đầu năm 2025, làn sóng này còn được thúc đẩy mạnh hơn khi nhiều trường đại học triển khai các khóa học dựa trên công nghệ của DeepSeek - startup AI từng gây chú ý trên toàn cầu nhờ các mô hình ngôn ngữ có hiệu năng cao với chi phí thấp. Các khóa học không chỉ tập trung vào kỹ thuật AI mà còn đề cập đến bảo mật, quyền riêng tư và các vấn đề đạo đức liên quan đến công nghệ mới.

Đại học tại Trung Quốc đang chuyển từ đào tạo kiến thức sang đào tạo năng lực thích ứng?

Con số 12.200 chương trình đào tạo bị cắt giảm thực chất chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một sự thay đổi lớn hơn đang diễn ra trong giáo dục đại học. Điều đáng chú ý không phải là ngành nào bị xóa bỏ hay ngành nào được mở mới, mà là AI đang buộc các trường đại học phải xem xét lại chính vai trò của mình.

Trong phần lớn lịch sử hiện đại, đại học được xây dựng trên một nguyên tắc tương đối ổn định: Trang bị cho sinh viên một hệ thống kiến thức và kỹ năng đủ để theo đuổi nghề nghiệp trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Nhưng AI đang làm suy yếu giả định đó. Khi công nghệ có thể liên tục tái định nghĩa cách con người làm việc, vòng đời của kỹ năng ngày càng ngắn lại, còn khoảng cách giữa những gì được giảng dạy trong giảng đường và những gì thị trường cần có thể thay đổi chỉ trong vài năm.

Điều này tạo ra một nghịch lý mới cho giáo dục đại học. Các trường không còn cạnh tranh ở khả năng truyền đạt kiến thức, bởi kiến thức ngày nay có thể được cập nhật gần như tức thời thông qua Internet và các công cụ AI. Thách thức lớn hơn là làm thế nào để đào tạo những con người có khả năng thích nghi với những công việc còn chưa xuất hiện, sử dụng những công cụ còn chưa được phát minh và giải quyết những vấn đề chưa tồn tại ở thời điểm họ nhập học.

Vì vậy, câu chuyện của Trung Quốc có thể không đơn thuần là việc tăng chỉ tiêu cho AI hay cắt giảm một số ngành học truyền thống. Nó phản ánh một sự chuyển dịch sâu sắc hơn: Từ mô hình đại học đào tạo cho một nghề nghiệp cụ thể sang mô hình đại học đào tạo năng lực học tập suốt đời, tư duy liên ngành và khả năng cộng tác với công nghệ.

Nếu xu hướng này tiếp tục lan rộng, tác động của AI đối với giáo dục có thể sẽ không dừng lại ở việc thay đổi nội dung chương trình học. Nó có thể làm thay đổi câu hỏi cốt lõi mà các trường đại học đã theo đuổi suốt hàng trăm năm: Sinh viên cần được chuẩn bị cho một nghề nghiệp, hay được chuẩn bị cho một thế giới liên tục thay đổi?

Đại học ở Việt Nam cũng đang thay đổi

Nếu câu chuyện tại Trung Quốc cho thấy AI có thể tác động đến quy hoạch đào tạo ở quy mô quốc gia, thì tại Việt Nam, những dấu hiệu điều chỉnh đầu tiên cũng đã xuất hiện trong vài năm gần đây. Dù chưa diễn ra với quy mô lớn, nhiều trường đại học đang bắt đầu tái định vị chương trình đào tạo theo nhu cầu của nền kinh tế số và các ngành công nghệ chiến lược.

Năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo lần đầu tiên ban hành chuẩn chương trình đào tạo về vi mạch bán dẫn ở trình độ đại học và thạc sĩ, tạo cơ sở để các trường xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu trong lĩnh vực này. Cùng thời gian đó, nhiều trường đại học lớn như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh hay Đại học FPT tiếp tục mở rộng quy mô đào tạo các ngành liên quan đến AI, dữ liệu và bán dẫn nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực ngày càng tăng của thị trường.

Từ Trung Quốc đến Việt Nam, một xu hướng đang hiện rõ: AI không chỉ thay đổi cách con người làm việc mà còn buộc các trường đại học phải nhìn lại sứ mệnh của mình.

Trong bối cảnh công nghệ liên tục tái định hình thị trường lao động, giá trị của giáo dục đại học không còn được đo chủ yếu bằng lượng kiến thức truyền đạt, mà bằng khả năng giúp người học thích ứng với những biến động chưa thể dự báo. 

Những công việc của tương lai có thể chưa tồn tại khi sinh viên bước chân vào giảng đường, nhưng năng lực học hỏi, tư duy phản biện và khả năng thích nghi sẽ quyết định họ có thể phát triển cùng những thay đổi đó hay không.

Bởi vậy, thách thức lớn nhất của giáo dục trong kỷ nguyên AI có lẽ không phải là dạy công nghệ, mà là đào tạo những con người đủ linh hoạt để liên tục học hỏi, làm mới mình và đồng hành cùng công nghệ.