Trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tổng quát (AGI), đang dần vượt khỏi khuôn khổ công cụ hỗ trợ và trở thành một lực lượng có tính hệ thống, đủ sức tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. 

Nếu trước đây AI chỉ là trợ lý số, thì nay nó được xem như một "bộ não thứ hai" của nền văn minh, đang từng bước tích lũy năng lực khiến con người phải nhìn lại vai trò của chính mình trong bức tranh tương lai.

Không chỉ Elon Musk, trong báo của của WEF, các chuyên gia cũng dự báo rằng khi AI đạt đến trình độ AGI, thế giới sẽ bước vào một thời kỳ mà chi phí lao động trí óc tiến gần về zero - một "kỷ nguyên siêu thặng dư" nơi công việc trí tuệ vốn được xem như giá trị cốt lõi của con người sẽ bị máy móc làm tròn vai một cách hoàn hảo hơn. Khi đó, những khái niệm về lao động, thu nhập, giá trị và thậm chí mục đích sống sẽ buộc phải được tái định nghĩa ở cấp độ nền văn minh.

AI được dự báo sẽ thay đổi bản chất việc làm, xã hội và sức khỏe tâm thần, thậm chí bị sử dụng như một vũ khí trong chiến tranh. Thị trường AI có thể đạt quy mô 3,5 nghìn tỷ USD vào năm 2033. Một trong những hình ảnh khó quên nhất mà báo cáo WEF gợi lên là "vành đai rỉ sét trắng" - nơi tầng lớp lao động trí thức và dịch vụ bị AI thay thế hàng loạt. 

Khi AI đảm nhận tới 50% công việc văn phòng sơ cấp, các đô thị dịch vụ bỗng chốc trở thành những vùng đất nơi con người không còn nhu cầu lao động "truyền thống". Nếu không có các biện pháp đào tạo lại thích ứng kịp thời, các hệ thống bảo trợ xã hội không chỉ bị thử thách mà có thể sụp đổ.

Sự gián đoạn do AI có thể không diễn ra tuyến tính mà theo hàm số mũ, khiến các khung đào tạo lại và bảo trợ xã hội không thể thích nghi kịp. Các thành phố hiện là trung tâm dịch vụ và tri thức có nguy cơ trở thành những "vùng rỉ sét văn phòng", nơi một thế hệ sinh viên tốt nghiệp phải chật vật làm các công việc thời vụ (gig economy).

Sự phân hóa giàu nghèo sẽ trở nên trầm trọng và bị đóng băng bởi rào cản công nghệ. Cơ hội việc làm cho nhóm lao động phổ thông bị co hẹp, tiền lương bị đè nén và không còn lộ trình để thăng tiến xã hội. Các nền kinh tế tiên tiến có thể rơi vào tình trạng bất bình đẳng cấu trúc như ở các nước đang phát triển, nơi lợi ích công nghệ không được tái phân phối hiệu quả.

Ngay cả khi xã hội có thể cung cấp các lưới an sinh vật chất, con người vẫn phải đối mặt với rủi ro về tinh thần. Khi quá phụ thuộc vào AI, các kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo của con người có thể bị "teo đi" (atrophy), dẫn đến tình trạng mất dần quyền kiểm soát vào tay hệ thống máy móc. Con người đối mặt với sự xói mòn bản sắc nghề nghiệp và cảm giác bị gạt ra ngoài lề xã hội.

Tình trạng thất nghiệp kéo dài liên quan chặt chẽ đến trầm cảm, lo âu và sự thờ ơ xã hội, tạo nên một "thế hệ mất mát" không có vai trò đóng góp cho cộng đồng.

Bức tranh tương lai: Khi niềm tin bị xói mòn và sự thật rơi vào hỗn loạn

Không chỉ làm rung chuyển kinh tế hay thị trường lao động, trí tuệ nhân tạo đang âm thầm tấn công vào nền móng mong manh nhất của các xã hội hiện đại: Niềm tin vào sự thật.

Công nghệ tạo nội dung giả - deepfake ngày càng tinh vi, rẻ và dễ tiếp cận, biến việc thao túng dư luận từ một hoạt động phức tạp thành thao tác chỉ cần vài cú nhấp chuột. 

Hình ảnh, giọng nói, thậm chí cả "lời thú nhận" của những nhân vật quyền lực có thể được tạo ra một cách hoàn hảo đến mức "sự thật không còn lợi thế tự nhiên trước dối trá". Khi công chúng mất khả năng phân biệt thật - giả, xã hội trượt vào trạng thái phân mảnh nhận thức, nơi mỗi nhóm người sống trong "bong bóng sự thật" của riêng mình, khép kín và đối đầu lẫn nhau.

WEF cảnh báo rằng sự sụp đổ của đồng thuận về những sự thật cơ bản sẽ không dừng lại ở không gian mạng. Nó có thể kích hoạt làn sóng cực đoan hóa, nuôi dưỡng thuyết âm mưu và thổi bùng bạo lực chính trị, làm xói mòn dần các thể chế dân chủ vốn được xây dựng trên niềm tin xã hội và tính minh bạch.

Nguy hiểm hơn, khi các đại lý AI - AI agents được giao nhiệm vụ phát triển, tối ưu và thậm chí thiết kế những hệ thống AI khác, con người đứng trước nguy cơ mất dần khả năng hiểu và kiểm soát chính các công cụ do mình tạo ra. Quyền quyết định không biến mất ngay lập tức, nhưng nó mờ đi, bị che khuất sau những chuỗi thuật toán phức tạp mà ngay cả các nhà phát triển cũng khó giải thích trọn vẹn.

Trong thập kỷ tới, sự kết hợp giữa AI và công nghệ lượng tử được kỳ vọng mang lại những đột phá mang tính cách mạng. Nhưng song hành với đó là rủi ro dây chuyền đối với hệ thống mật mã, an ninh mạng và hạ tầng số toàn cầu. Những "ổ khóa" bảo vệ dữ liệu ngày hôm nay có thể trở nên vô nghĩa chỉ sau một bước nhảy công nghệ, đặt toàn bộ hệ thống tài chính, quốc phòng và thông tin cá nhân vào trạng thái mong manh chưa từng có.

Tại Việt Nam, các chuyên gia xem "hậu quả tiêu cực của AI" là mối đe dọa hàng đầu trong hai năm tới, vượt xa các rủi ro kinh tế và gián đoạn chuỗi cung ứng, theo khảo sát của WEF. Mối lo này phản ánh những quan ngại sâu sắc về mất việc làm, bất bình đẳng và áp lực lên an sinh xã hội do AI gây ra.

Với hạ tầng công nghệ và khả năng tiếp cận AI hạn chế, Việt Nam và các quốc gia đang phát triển có nguy cơ tụt hậu trong năng lực sản xuất và định hình luật chơi công nghệ toàn cầu.

Sự gia tăng rủi ro này cho thấy AI ngày càng hiện hữu nhưng khó nắm bắt, ảnh hưởng sâu rộng đến công việc, giao tiếp và nhận thức của con người. Do đó, báo cáo của WEF không chỉ là bản tin phân tích mà là lời mời dành cho mỗi cá nhân, bước vào hành trình tái định nghĩa chính mình trong kỷ nguyên AI.