Đại hội XIV của Đảng của Đảng là dấu mốc quan trọng cho một giai đoạn mới, kỷ nguyên vươn mình của đất nước. Đại hội được kỳ vọng sẽ tiếp tục đưa ra nhiều quyết sách chiến lược nhằm khơi thông các "điểm nghẽn", phát huy tối đa nguồn lực trí tuệ và khoa học cho phát triển nhanh, bền vững.

Xung quanh những vấn đề này, GS.TS Trương Đình Dụ, nguyên Viện phó Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam một nhà khoa học nhiều năm gắn bó với thực tiễn nghiên cứu chia sẻ với Tạp chí Công dân và Khuyến học để làm rõ thêm vấn đề này.

- Trong bối cảnh thế giới và trong nước có những chuyển biến nhanh chóng đặt ra yêu cầu mới cho sự nghiệp phát triển đất nước, nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng cần tiếp tục xác lập những đột phá nào về tư duy khoa học và mô hình phát triển để dẫn dắt đất nước trong giai đoạn mới?

GS.TS Trương Đình Dụ: Trong bối cảnh thế giới và trong nước đang chuyển biến nhanh chóng, phức tạp, đan xen giữa thời cơ và thách thức, sự nghiệp phát triển đất nước đòi hỏi phải có những đột phá mới về tư duy khoa học và mô hình phát triển.

Trước yêu cầu đó, nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng cần đóng vai trò dẫn dắt, mở ra những hướng đi chiến lược, tạo nền tảng cho Việt Nam bứt phá trong giai đoạn phát triển mới. Trong hoàn cảnh mới của thế giới và đất nước, để đưa đất nước vươn lên, Đại hội XIV của Đảng đã xác lập hai vấn đề cốt lõi mang tính quyết định: muốn phát triển kinh tế bền vững và nhanh thì phải dựa vào phát triển khoa học - công nghệ và hoàn thiện thể chế. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh, thể chế hiện nay chính là "điểm nghẽn của điểm nghẽn", nếu không tháo gỡ được thì mọi nguồn lực khác khó có thể phát huy hiệu quả.

Đặc biệt, Trung Quốc là trường hợp rất đáng suy ngẫm đối với Việt Nam. Với xuất phát điểm tương đồng, nhưng chỉ sau hơn 30 năm mở cửa và tập trung phát triển khoa học - công nghệ, Trung Quốc đã vươn lên trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, làm chủ nhiều công nghệ mũi nhọn, nâng cao mạnh mẽ năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia.

Tương tự, Mỹ và các nước châu Âu giàu mạnh cũng chính nhờ lấy khoa học - công nghệ làm nền tảng cho tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Trải nghiệm thực tiễn cũng cho thấy rõ điều đó. Năm 2000, trong chuyến khảo sát tại Trung Quốc cùng đoàn chuyên gia của Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, khi làm việc với Bộ Nông nghiệp và các viện nghiên cứu lớn, chúng tôi tận mắt chứng kiến hệ thống cơ sở vật chất hiện đại, máy móc nhập khẩu từ Đức và châu Âu, cùng chế độ đãi ngộ rất cao dành cho cán bộ, nhà khoa học.

Đặc biệt, họ có cơ chế khuyến khích tìm kiếm dự án, gắn nghiên cứu với thực tiễn để tăng thu nhập và động lực sáng tạo. So với thời điểm đó, trong nước còn nhiều khó khăn, thiết bị lạc hậu, càng cho thấy vai trò quyết định của đầu tư cho khoa học - công nghệ và cải cách thể chế. Vì vậy, đột phá về tư duy khoa học và mô hình phát triển trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng có thể coi là chìa khóa để Việt Nam bứt phá, vươn lên mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.

- Là một nhà khoa học có nhiều đóng góp thực tiễn, ông kỳ vọng nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng có những bước tiến mới ra sao trong định hướng phát triển đất nước với các yêu cầu đổi mới sáng tạo, tiếp thu tinh hoa tri thức nhân loại trong điều kiện kinh tế tri thức và chuyển đổi số?

GS.TS Trương Đình Dụ: Là một nhà khoa học có nhiều năm gắn bó với thực tiễn nghiên cứu và ứng dụng kỹ thuật, tôi kỳ vọng nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng sẽ tạo ra những bước tiến thực sự đột phá trong định hướng phát triển đất nước, nhất là trong việc kết hợp hài hòa giữa kiên định mục tiêu, lý tưởng với yêu cầu đổi mới sáng tạo, chủ động tiếp thu tinh hoa tri thức nhân loại trong điều kiện kinh tế tri thức và chuyển đổi số.

Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định kiên định nền tảng tư tưởng của Đảng là xây dựng chủ nghĩa xã hội với mục tiêu cao nhất là một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đây là con đường mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn và lịch sử cách mạng Việt Nam đã chứng minh là đúng đắn. Nhờ kiên định con đường đó, đất nước ta từ thân phận nô lệ đã giành được độc lập dân tộc, đánh thắng những đế quốc hùng mạnh bậc nhất thế giới, từng bước ổn định và phát triển như ngày nay.

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ ra rằng mọi sự vật, hiện tượng đều luôn vận động và biến đổi, vì vậy đổi mới là yêu cầu tất yếu để phù hợp với quy luật phát triển của nhân loại. Trong bối cảnh hiện nay, đổi mới trước hết phải hướng tới phát triển kinh tế nhanh và bền vững, nâng cao năng suất lao động, để người dân ngày càng được giàu có, đời sống vật chất và tinh thần không ngừng được cải thiện, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho một đất nước hùng cường.

Điểm rất đáng kỳ vọng ở Đại hội XIV của Đảng là việc xác định rõ khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước trong thời gian tới. Cùng với đó là quyết tâm đổi mới, hoàn thiện thể chế - yếu tố được Tổng Bí thư nhiều lần nhấn mạnh là "điểm nghẽn của các điểm nghẽn" trong phát triển kinh tế - xã hội. Thể chế thông thoáng, minh bạch, hiệu quả chính là điều kiện để xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân, đồng thời khơi thông mọi nguồn lực trong xã hội cho phát triển.

Việc ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là lần đầu tiên Tổng Bí thư trực tiếp làm Trưởng ban chỉ đạo, cho thấy tầm nhìn chiến lược và quyết tâm chính trị rất cao của Đảng. Tôi kỳ vọng trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng, những chủ trương lớn này sẽ tiếp tục được cụ thể hóa bằng các chính sách đột phá, cơ chế khuyến khích mạnh mẽ, tạo môi trường thuận lợi để đội ngũ trí thức, nhà khoa học phát huy sáng tạo, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa tri thức nhân loại, đưa Việt Nam phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

- Đội ngũ trí thức cần thấy trách nhiệm lịch sử của mình như thế nào trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng và kỷ nguyên vươn mình của đất nước với vai trò đồng hành, đóng góp ý kiến và kiến tạo trong việc hiện thực hóa các quyết sách chiến lược của Đảng?

GS.TS Trương Đình Dụ: Trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng và trong "kỷ nguyên vươn mình" của đất nước đến năm 2045, đội ngũ trí thức cần nhận thức sâu sắc hơn bao giờ hết về trách nhiệm lịch sử của mình trước dân tộc. Khi Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới thể chế là những động lực then chốt để phát triển kinh tế - xã hội, thì đội ngũ trí thức chính là lực lượng trụ cột giữ vai trò kiến tạo, tổ chức thực hiện và có ý kiến đóng góp cho các quyết sách chiến lược của Đảng. Đây là cơ hội lớn để trí thức Việt Nam khẳng định vai trò, vị thế và cống hiến trí tuệ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trước hết, đội ngũ trí thức cần đồng hành cùng trong việc cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết thành các chương trình, đề án, giải pháp khả thi, gắn với thực tiễn phát triển của từng ngành, từng lĩnh vực và từng địa phương. Trí thức không chỉ dừng lại ở nghiên cứu lý luận, mà cần chủ động đưa tri thức khoa học vào đời sống, biến kết quả nghiên cứu thành năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế - xã hội cụ thể. Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức, vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo của trí thức càng trở nên quan trọng.

Bên cạnh đó, đóng góp ý kiến là một trách nhiệm không thể thiếu của đội ngũ trí thức. Các ý kiến mang tính xây dựng sẽ giúp các quyết sách của Đảng và Nhà nước ngày càng hoàn thiện, sát thực tiễn hơn, hạn chế sai sót, lãng phí và tư duy nhiệm kỳ. Từ đó bổ sung, điều chỉnh và nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, trên tinh thần đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết.

Quan trọng hơn, đội ngũ trí thức cần phát huy vai trò kiến tạo, đề xuất những ý tưởng mới, mô hình mới, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa tri thức nhân loại. Đồng thời giữ vững bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần phụng sự Tổ quốc. Khi trí thức ý thức rõ trách nhiệm lịch sử của mình, chủ động dấn thân, cống hiến và sáng tạo, thì các quyết sách chiến lược của Đại hội XIV của Đảng sẽ được hiện thực hóa sinh động trong thực tiễn, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững và hùng cường.

- GS.TS Trương Đình Dụ có gửi gắm những trăn trở và kỳ vọng như thế nào vào nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng (2026-2031)?

GS.TS Trương Đình Dụ: Với tinh thần "đưa đất nước vươn mình" như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh, tôi đặc biệt kỳ vọng nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng (2026-2031) sẽ tạo ra những chuyển biến thực chất, không chỉ ở chủ trương, nghị quyết mà quan trọng hơn là ở khâu tổ chức thực hiện. Nghị quyết đúng, trúng là điều kiện cần, nhưng để đi vào cuộc sống thì cần các giải pháp đồng bộ, quyết liệt và nhất quán, gắn trách nhiệm cụ thể với từng cấp, từng ngành, từng cá nhân.

Điều tôi trăn trở trước hết là làm sao khắc phục được tình trạng "nghị quyết rất hay nhưng triển khai còn chậm, hiệu quả chưa cao". Muốn vậy, phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý và phương thức điều hành, lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo cao nhất. Cần có cơ chế giám sát, minh bạch đối với việc thực hiện các nghị quyết lớn của Đại hội XIV của Đảng, tránh hình thức, tránh tư duy nhiệm kỳ, để mỗi chủ trương đều thực sự mang lại lợi ích cho nền kinh tế và đời sống nhân dân.

Tôi cũng kỳ vọng nhiệm kỳ tới sẽ có những đột phá rõ nét hơn trong phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là khẩu hiệu mà phải trở thành động lực thực sự của tăng trưởng. Muốn vậy, cần có cơ chế sử dụng, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài xứng đáng, tạo môi trường làm việc cởi mở để các nhà khoa học, trí thức yên tâm cống hiến, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Bên cạnh đó, cải cách thể chế cần được coi là khâu then chốt, là "chìa khóa của mọi chìa khóa". Thể chế thông thoáng, minh bạch sẽ khơi thông nguồn lực xã hội, thúc đẩy sáng tạo và phát triển. 

Tôi tin tưởng rằng, nếu Đại hội XIV của Đảng kiên trì mục tiêu, quyết liệt trong hành động, lấy người dân và sự phát triển bền vững của đất nước làm trung tâm, thì giai đoạn 2026-2031 sẽ trở thành nhiệm kỳ tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam bứt phá mạnh mẽ, hiện thực hóa khát vọng phát triển hùng cường.