Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặt ra mục tiêu bồi dưỡng 5 phẩm chất cốt lõi cho học sinh, trong đó đức tính "trung thực" làm nền tảng. Thế nhưng, nhiều lùm xùm xoay quanh tính liêm chính trong cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học phổ thông, khiến nhiều người lo ngại. Do đó, một số ý kiến đề xuất bỏ cuộc thi này, hoặc thay đổi triệt để nhằm trả lại tính liêm chính khoa học.

Dưới góc nhìn của một giáo viên từng làm giám khảo chấm thi khoa học kỹ thuật cấp trung học, tôi rất đồng cảm với đề xuất trên. Liêm chính khoa học phải được đặt lên hàng đầu để kích thích niềm đam mê và tư duy sáng tạo của học sinh. 

Nhưng thay vì xóa bỏ, tôi xin đề xuất những giải pháp để trả cuộc thi về đúng nguyên bản.

Khi sự trung thực bị hoài nghi từ những dự án đạt giải cao

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đề cao tính vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nghiên cứu khoa học, vì thế, phải bắt nguồn từ đam mê và trung thực thì mới tạo ra những sản phẩm giá trị.

Dù Thông tư 06/2024/TT-BGDĐT đã quy định cụ thể về tính trung thực trong các dự án dự thi, nhưng sân chơi bổ ích này đã biến thành sàn diễn thành tích, nơi liêm chính bị coi nhẹ.

Chẳng hạn, dự án đạt giải Nhất của học sinh Trường trung học phổ thông Nguyễn Siêu (Hưng Yên) năm 2025 với đề tài "Hệ thống phân loại rác thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo và cảm biến âm thanh" bị phát hiện có dấu hiệu trùng lắp với một công trình năm 2023. Sau khi xác minh, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra quyết định thu hồi giải thưởng này.

Bởi vì dự án này đã vi phạm khoản 1 Điều 4 Thông tư 06/2024/TT-BGDĐT: "Bảo đảm tính trung thực trong nghiên cứu khoa học; không gian lận, sao chép trái phép, giả mạo; không sử dụng hoặc trình bày nội dung, kết quả nghiên cứu của người khác như là kết quả nghiên cứu của mình". Nói cách khác, cốt lõi của dự án phải là kết quả nghiên cứu của học sinh, mọi hành vi khác đều vi phạm.

Hoặc, dự án đạt giải Nhất mới đây của học sinh Trường trung học phổ thông chuyên Lương Văn Tụy, tỉnh Ninh Bình ("Phát triển vật liệu polyurethane composite đa chức năng cường hóa bằng sợi tre và graphene oxide ứng dụng trong lĩnh vực xây dựng và bảo vệ môi trường") theo giới chuyên môn là không phù hợp với năng lực học sinh.

Chiếu theo điểm a khoản 2 Điều 2 Thông tư 06/2024/TT-BGDĐT: "Nội dung nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh bảo đảm thiết thực, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi và yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh theo mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông", dư luận lại lại dậy sóng về dự án này. Nếu học sinh có thể làm chủ công nghệ vật liệu mới nhất mà các phòng thí nghiệm đại học đang loay hoay thì liệu có đáng nghi vấn?

Dù đang trong quá trình xác minh, nhưng cũng có thể thấy sân chơi bổ ích này đang bị tư duy chệch hướng vì bệnh thành tích. Từng làm giám khảo, tôi nhận thấy có những đề tài cấp trung học mà nội dung cao siêu, văn phong chuyên nghiệp, đậm đặc thuật ngữ chuyên ngành mà học học sinh trình bày kiểu "học thuộc lòng". 

Đây là kỹ năng trình diễn, không phải tư duy khoa học. 

Nguy hại hơn, nếu những dự án này đạt giải, chúng ta đang gián tiếp tạo ra tư duy không đúng cho các em về sự thành công.

Giải pháp trả lại liêm chính cho nghiên cứu khoa học

Trong giáo dục, phẩm chất "trung thực" được giáo viên xây dựng cho học sinh nhiều nhất. Nhưng nếu ngay trong một cuộc thi khoa học mà sự trung thực bị hoài nghi thì những lời dạy của thầy cô sẽ trở nên sáo rỗng. Có thể thấy, cơ chế ưu tiên hấp dẫn đang lung lay đạo đức khoa học. Vì thế, cần chấn chỉnh lại cách làm hình thức chứ không nên bỏ cuộc thi này.

Thứ nhất, tách rời quyền lợi tuyển sinh. Có thể thay thế ưu tiên tuyển thẳng đại học hoặc cộng điểm bằng học bổng nghiên cứu. Từ đó, các em đến với khoa học bằng niềm đam mê. 

Thứ hai, công khai dự án ít nhất 15 ngày trước khi chấm điểm trên cổng thông tin của ngành. Mục đích nhằm hạn chế sự sao chép, hoặc phát hiện sao chép kịp thời. Mỗi công trình nghiên cứu lớn đều bắt đầu từ những ý tưởng nhỏ được nuôi dưỡng và phát triển một cách bài bản. Sự công khai là cách bảo vệ sự liêm chính khoa học, đồng thời được chia sẻ sản phẩm đến với mọi người, từ đó có thể ứng dụng phổ biến vào thực tiễn.

Thứ ba, thay đổi thước đo đánh giá. Hiện nay, tiêu chí đánh giá dự án theo phụ lục của Thông tư 06/2024/TT-BGDĐT bao gồm: Câu hỏi/Vấn đề nghiên cứu (10 điểm); Thiết kế và phương pháp (15 điểm); Thực hiện: thu thập, phân tích và giải thích dữ liệu (Thực hiện: chế tạo và kiểm tra) (20 điểm); Tính sáng tạo 20 điểm; Trình bày (35 điểm) trong đó áp phích (Poster) (10 điểm) và phỏng vấn (25 điểm). Để đảm bảo tính liêm chính, trong tiêu chí điểm, cần bổ sung thêm điểm dựa trên nhật ký nghiên cứu (viết tay) chứ không chỉ nhìn vào sản phẩm hào nhoáng cuối cùng.

Tóm lại, cuộc thi khoa học kỹ thuật là sân chơi của đam mê khoa học và lòng trung thực. Chỉ khi liêm chính được bảo vệ thì Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 mới thật sự ý nghĩa trong việc hình thành nhân cách "trung thực" cho học sinh. Đó là nền tảng vững chắc để các em trở thành những nhà khoa học chân chính trong tương lai.