Kinh tế vỉa hè - phần “mạch sống” của đô thị Việt

Ở nhiều thành phố châu Á như Bangkok, Seoul hay Singapore, kinh tế đường phố từng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển đô thị. Việt Nam cũng không ngoại lệ.

Vỉa hè lâu nay không chỉ là nơi đi bộ. Đó còn là không gian mưu sinh của người lao động nhập cư, người lớn tuổi, hộ kinh doanh nhỏ và nhiều gia đình có thu nhập thấp.

Một gánh hàng rong có thể nuôi cả gia đình. Một xe nước nhỏ trước cổng trường có thể là nguồn thu nhập chính của người mẹ đơn thân. Với nhiều người, vỉa hè chính là “mặt bằng kinh doanh” duy nhất họ đủ khả năng tiếp cận.

Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều áp lực, việc tạo ra cơ chế quản lý minh bạch thay vì cấm đoán tuyệt đối được nhiều chuyên gia xem là hướng tiếp cận thực tế hơn.

Cho thuê vỉa hè: Hợp thức hóa thay vì “đuổi bắt”

Theo đề xuất đang được Hà Nội lấy ý kiến, thành phố có thể cho phép tổ chức, cá nhân thuê tạm thời một phần vỉa hè để kinh doanh với mức phí theo khu vực.

Nếu được triển khai hợp lý, chính sách này có thể tạo ra ba thay đổi đáng chú ý.

Thứ nhất, người dân có cơ hội kinh doanh hợp pháp thay vì luôn ở trong trạng thái tạm bợ, lo bị xử phạt hoặc giải tỏa.

Thứ hai, thành phố có thêm nguồn thu để tái đầu tư cho hạ tầng, vệ sinh, chiếu sáng và quản lý đô thị.

Thứ ba, hoạt động buôn bán vốn tồn tại tự phát nhiều năm sẽ được đưa vào khuôn khổ thay vì tiếp tục diễn ra trong “vùng xám”.

Thực tế cho thấy nhiều chiến dịch “giành lại vỉa hè” trước đây thường chỉ tạo hiệu ứng ngắn hạn. Sau một thời gian, hàng quán lại tái xuất vì nhu cầu mưu sinh và nhu cầu tiêu dùng vẫn tồn tại.

Điều đó cho thấy bài toán vỉa hè không thể chỉ giải quyết bằng biện pháp hành chính đơn thuần.

Giữ bản sắc đô thị từ những điều bình dị

Không ít du khách quốc tế nhớ về Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh từ chính những quán ăn vỉa hè, cà phê ghế thấp hay những khu phố đêm đông đúc.

Ẩm thực đường phố hiện đã trở thành một phần của kinh tế du lịch và văn hóa đô thị Việt Nam. Nhiều tạp chí quốc tế từng xem trải nghiệm “ăn vỉa hè” là nét hấp dẫn đặc biệt của các thành phố Việt Nam.

Một đô thị hiện đại không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn hoạt động đường phố để trở nên văn minh. Điều quan trọng nằm ở cách tổ chức, quy hoạch và kiểm soát.

Nếu được quy hoạch tốt, vỉa hè có thể đồng thời: bảo đảm lối đi cho người đi bộ; duy trì sinh kế cho người dân; tạo không gian du lịch và kinh tế đêm; giữ được tính sống động đặc trưng của đô thị Việt. Nhưng không thể đánh đổi quyền đi bộ

Dù vậy, nhiều chuyên gia cũng cảnh báo việc cho thuê vỉa hè không thể biến không gian công cộng thành nơi kinh doanh vô giới hạn.

Nguyên tắc quan trọng nhất vẫn phải là ưu tiên người đi bộ, đặc biệt với người già, trẻ em và người khuyết tật.

Nếu thiếu quy hoạch đồng bộ, chính sách này có thể dẫn tới: lấn chiếm tràn lan; ùn tắc giao thông; mất mỹ quan; cạnh tranh thiếu công bằng; hoặc biến vỉa hè thành “đặc quyền” của một số nhóm lợi ích.

Bởi vậy, điều người dân chờ đợi không chỉ là việc có cho thuê hay không, mà là thành phố sẽ quản lý như thế nào: khu vực nào được phép kinh doanh; thời gian hoạt động ra sao; diện tích sử dụng bao nhiêu; tiêu chuẩn vệ sinh, an toàn thế nào; và ai chịu trách nhiệm kiểm tra, giám sát. Một đô thị đáng sống cần hài hòa giữa quản lý và sinh kế.

Câu chuyện vỉa hè thực chất phản ánh bài toán lớn hơn của các đô thị hiện đại: Làm sao cân bằng giữa trật tự đô thị và nhu cầu mưu sinh.

Một thành phố đáng sống không chỉ có những tuyến phố sạch đẹp, mà còn cần tạo cơ hội để người dân bình thường có thể tồn tại và phát triển trong chính không gian ấy.

Nếu được thiết kế bằng tư duy quản trị linh hoạt thay vì chỉ “cấm hay không cấm”, chính sách cho thuê vỉa hè có thể trở thành cơ hội để đô thị Việt vừa văn minh hơn, vừa giữ được sự sống động rất riêng đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ.