BÀI DỰ THI CUỘC THI VIẾT "GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH" CỦA TÁC GIẢ NGUYỄN THỊ DIỆP (HÀ NỘI)

1. Cần thiết phải giáo dục tài chính cho trẻ em

Qua vụ việc "Hợp đồng kỳ nghỉ" do VTV đặc biệt phát sóng, tôi nhận thấy trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi. Ngay cả những người trí thức, hiểu biết pháp luật vẫn có thể trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo gây thiệt hại cho công dân và gây nhiễu loạn xã hội.

Điều đó cho thấy mọi công dân - đặc biệt là trẻ em - rất cần nắm bắt và hiểu rõ hơn về giáo dục tài chính thông minh từ sớm.

Tôi là một nhà giáo về hưu, tôi cũng là độc giả thường xuyên của tạp chí Công dân khuyến học. Khi đọc thể lệ cuộc thi "Giáo dục tài chính thông minh" do Tạp chí Công dân khuyến học phát động, tôi rất tâm đắc nội dung "Đề xuất, hiến kế các giải pháp, sáng kiến, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục tài chính cho trẻ em và thanh thiếu niên", cũng nhiều trăn trở mà chưa tìm thấy giải pháp nào khả thi nhất.

Tôi nhận thấy trong thực tế, có nhiều phụ huynh không muốn cho con tiếp xúc với tiền quá sớm. Họ lý giải rằng tiếp xúc tiền sớm sinh hư. Câu cửa miệng "muốn tiêu gì thì bảo mẹ", nhưng khi con xin tiền lại kêu ca cằn nhằn, khiến các em e ngại không dám bày tỏ và sẽ tìm cách tự có tiền.

Lại có những bậc cha mẹ dùng tiền để điều khiển con. Họ có thể "thuê" con làm việc A việc B xong trả tiền. Họ cũng hay thưởng con tiền khi được điểm 10. Điều này dẫn đến con cái tính toán với bố mẹ từng li từng tí, chỉ làm việc khi được nhận tiền, lâu dần thành thói quen không tốt, ảnh hưởng tính cách về sau.

Cũng có em do đua đòi bạn bè, thích có những thứ đắt tiền ngoài khả năng tài chính của gia đình (điện thoại xịn, quần áo thời trang…); nhằm thỏa mãn nhu cầu mua sắm đó, đã tìm mọi cách có tiền (kể cả về lấy của bố mẹ, thậm chí ăn trộm, vay nặng lãi…). Khi đó sẽ tạo cơ hội để kẻ xấu lợi dụng, dẫn dụ các em kiếm tiền bằng những thủ đoạn bất chính, rồi rơi vào vòng xoáy nợ nần không lối thoát.

Có những em do tò mò trên không gian mạng mà truy cập vào link lạ, không lường trước được hệ lụy, dẫn đến vô tình rơi vào bẫy kẻ lừa đảo, rồi sợ hãi lo lắng không dám chia sẻ với người lớn dẫn đến hệ lụy khôn lường, thậm chí khi lâm vào bế tắc muốn kết thúc cuộc sống.

Ở chiều ngược lại, nhiều gia đình có điều kiện, nhưng bố mẹ thiếu thời gian quan tâm, nghĩ chiều con là đáp ứng tất cả mọi việc bằng tiền mà không biết tiền đó con sẽ sử dụng ra sao, dẫn đến ăn tiêu phung phí, sĩ diện bao bạn bè, nói dối bố mẹ để có thể xin được nhiều tiền hơn. Các em không biết quý trọng đồng tiền phải kiếm được bằng mồ hôi công sức, dẫn đến suy nghĩ lệch lạc, coi thường người lao động chân tay.

Tất cả đều do các em chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về tài chính từ sớm. Nhiệm vụ của người lớn là giúp các em nhận thức đúng đắn để đi đúng hướng.

Nhưng bắt đầu từ đâu?

2. Cần có chương trình cụ thể cho "Giáo dục tài chính thông minh"

Khi còn công tác, tôi thấy trong chương trình giáo dục phổ thông, một số vấn đề liên quan đến tài chính đã được tích hợp, tuy nhiên vẫn cần một chương trình chính thức, để học sinh được tiếp cận, hiểu sâu và thực hành, từ đó mang tính chất giáo dục phòng ngừa những rủi ro về tài chính, đặc biệt trước nạn lừa đảo trực tuyến, bắt cóc online ngày càng tinh vi, nguy hiểm.

Thực tế, thầy cô dạy Giáo dục công dân đã lồng ghép vấn đề tiêu tiền, cảnh báo các tệ nạn lừa đảo… vào giờ học, nhưng chủ yếu thời lượng tiết học vẫn cần truyền đạt hết nội dung bài, nên phần lồng ghép có chăng cũng chỉ như cưỡi ngựa xem hoa.

Để giúp học sinh hiểu đúng về tiền, trân trọng giá trị của đồng tiền và có kiến thức về tài chính thông mình, theo tôi việc lồng ghép vào các môn học là chưa đủ, mà rất cần có 1 chương trình cụ thể, ngay từ bậc Tiểu học.

Rất may, cuối tháng 8, khi đi mua sách giáo khoa cho cháu, tôi tình cờ được tiếp xúc với bộ sách "Giáo dục tài chính thông minh" của tác giả Lê Thị Thúy Sen. Bộ sách có 12 cuốn dùng cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 với những kiến thức rất gần gũi, thiết thực, phù hợp lứa tuổi. Một số người ở nhà sách lúc đó cùng xem, và đều có mong muốn bộ sách này được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông.

5 cuốn dành cho cấp Tiểu học rất phù hợp với lứa tuổi. Sách giúp học sinh bước đầu nhận thức giá trị đồng tiền. Các em được biết về các loại tiền, cách tiêu tiền, nỗi vất vả để kiếm tiền, từ đó dần hình thành nhận thức ban đầu về giá trị đồng tiền và công sức của bố mẹ. Các em cũng được hiểu thứ cần mua và thứ muốn mua, để chi tiêu hợp lý. Sách dạy các em ứng xử với tiền, bước đầu biết cách tích lũy nhỏ và dùng tiền vào việc có ích.

Sách dành cho cấp Trung học cơ sở có 4 cuốn. Với chủ đề "Học thông - Dụng khéo", sách trang bị kiến thức cơ bản phong tục, tập quán liên quan đến tiền mặt, về nghề nghiệp và thu nhập trong bối cảnh công nghệ số. Qua đó bước đầu được hiểu cơ bản về tiết kiệm - chi tiêu - thanh toán và đầu tư; tập làm kinh doanh; lập kế hoạch chi tiêu ngắn hạn; cách phân biệt tiền thật tiền giả. Các em cũng hiểu rõ hơn về nhu cầu và mong muốn tiêu tiền; được tìm hiểu về tiền số và chi tiêu không dùng tiền mặt; bước đầu hiểu về ngân hàng, thẻ ngân hàng và hình thức tín dụng.

Trong 3 cuốn dành cho cấp Trung học phổ thông, với chủ đề "Hiểu dùng tiền - Tránh muộn phiền" ở lớp 10, các em hiểu thêm về chính sách tiền tệ, ngân hàng, cách thức vay vốn. Chủ đề "Quản trị tài chính - Kiến tạo tương lai" ở lớp 11; hiểu về sử dụng đồng tiền Việt Nam, ngoại tệ, về tỉ giá hối đoái, gửi tiền; về lãi vay và những điều cần tránh với học sinh, đặc biệt là tín dụng đen. Lớp 12 với chủ đề "Thông minh tài chính - Tự chủ tương lai". Sách đi sâu vào khái niệm kinh tế, môi trường đầu tư và các sản phẩm tài chính như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ… những điều mà các em sau này lập nghiệp sẽ rất gần gũi, thiết thực.

Bộ sách gồm ba phần được sắp xếp khoa học, giá trị về kiến thức, đảm bảo tính liên môn, sư phạm để thích hợp cho cả việc dạy và học ở các cấp học với tiêu chí dễ nhớ - dễ hiểu - dễ tiếp thu - dễ áp dụng và thú vị.

3. Giải pháp khả thi về đưa giáo dục tài chính thông minh vào nhà trường

Về tính pháp lý: Hiện nay, với bậc Tiểu học và THCS, phần lớn các trường đã học chương trình 2 buổi. Vậy buổi 2, bên cạnh việc giáo dục kỹ năng sống, nhà trường có thể đưa nội dung giáo dục tài chính thông minh vào giảng dạy như 1 môn học, có kiểm tra đánh giá. Khi được học nghiêm túc, thực hành các tình huống, các em sẽ yên tâm hơn khi bước đầu được trang bị kiến thức tài chính phù hợp với lứa tuổi.

Về nội dung: Bộ Giáo dục hoặc các Sở giáo dục cần thống nhất xây dựng 1 chương trình giáo dục tài chính thông minh sao cho phù hợp từng độ tuổi các lớp. Khi đã có chương trình cụ thể, cần sớm đưa vào dạy chính thức để trang bị cho các em những kiến thức cần thiết, góp phần ngăn ngừa những thủ đoạn lừa đảo từ rất sớm.

Trong khi chờ đợi ban hành chương trình chính thức, các trường nên xây dựng nội dung cụ thể về giáo dục tài chính gồm những kiến thức nhẹ nhàng, dễ nhớ dễ hiểu, phù hợp bậc học, đưa vào giảng dạy trong buổi học thứ 2. Trong chương trình này, ngoài phần dạy lý thuyết, cần yêu cầu giáo viên đưa thêm nhiều câu chuyện thực tế, đặc biệt là các tình huống giả định cảnh báo nạn lừa đảo trực tuyến, để các em thảo luận và cùng sắm vai xử lý trước lớp.

Về tài liệu: cho đến nay, bộ sách "Giáo dục tài chính thông minh" của tác giả Lê Thị Thúy Sen vẫn khả thi hơn cả. Nhưng việc phát hành bộ sách còn khiêm tốn, chủ yếu là sách mẫu chứ chưa có bán rộng rãi. Bản thân tôi khi tiếp cận bộ sách cũng là rất tình cờ, và buổi đó cũng chỉ còn sách trưng bày nên muốn mua cũng chưa có ngay, tìm trên mạng thì không có sách mềm. Trong khi các bộ sách khác phát hành song song sách in và bản mềm. Nhà xuất bản cũng nên phát hành thêm hình thức bản mềm để phụ huynh và học sinh tiếp cận thuận tiện hơn với với sách. Nhiều phụ huynh và học sinh chưa biết đến bộ tài liệu này, vì vậy cần trang bị cho thư viện trường học đủ đầu sách của cả bộ, và tổ chức giới thiệu qua hoạt động dưới cờ, để các em thấy được nhu cầu, sẽ tìm đọc trên thư viện.

Năm học 2026-2027, toàn quốc thống nhất 1 bộ sách giáo khoa dùng chung. Đây là thời điểm tốt nhất có điều kiện tốt để chúng ta xem xét lại những đầu sách tham khảo, để có thể thêm sách giáo dục tài chính thông minh để học sinh được làm quen với kiến thức tài chính từ sớm nhất.

Giáo dục tài chính thông minh là điều rất cần thiết, đặc biệt từ khi còn rất nhỏ. Thời đại bùng nổ thông tin, nếu các em không được trang bị đầy đủ kiến thức từ sớm, rất dễ mắc bẫy lừa đảo, để lại những hệ lụy khôn lường. Giáo dục tài chính cho trẻ em đâu chỉ người có kiến thức tài chính mới làm được, rất cần bố mẹ, thầy cô, xã hội cùng chung tay, để các em phân biệt được đâu là khoản cần tiêu, đâu là thứ muốn tiêu.

Hy vọng sớm có 1 chương trình giáo dục tài chính thông minh được chính thức đưa vào trường học, để các em được trang bị thêm kiến thức, tránh sập bẫy tài chính không mong muốn. Đó cũng chính là xây dựng gia đình hạnh phúc, xã hội yên vui.