Theo Công văn 5922/BGDĐT-GDPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các nhà trường không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ trường hợp chọn đội tuyển dự thi cấp tỉnh, cấp quốc gia. 

Ngay khi Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ chủ động trưng cầu ý kiến từ đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý và phụ huynh với tinh thần cùng phản ánh cùng đổi mới, những bất cập giữa mục tiêu chính sách và thực tế triển khai tại cơ sở đã lập tức bộc lộ.

Áp lực "tạo nguồn" cho kỳ thi học sinh giỏi kéo dài từ lớp 6

Cắt bỏ kỳ thi học sinh giỏi ở cấp trường và cấp xã nhưng vẫn giữ kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh ở lớp 9 vô tình đẩy các nhà trường vào thế "lách luật". 

Nhiều giáo viên tại Phú Thọ đã chỉ rõ lỗ hổng này: "Để có lớp 9 tham gia kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh thì các trường vẫn phải có nguồn từ lớp 8, mà muốn có lớp 8 thì vẫn phải khảo sát chọn nguồn từ lớp 6".

Khi không tổ chức thi học sinh giỏi công khai, các trường chuyển sang hình thức "âm thầm bồi dưỡng" và "khảo sát ngầm". Như vậy, áp lực chuẩn bị cho kỳ thi học sinh giỏi không hề mất đi mà vẫn âm ỉ kéo dài đằng đẵng suốt 4 năm học trung học cơ sở.

Nhịp độ ôn luyện căng thẳng nhưng lại thiếu đi các mốc đánh giá khách quan, định kỳ để học sinh và gia đình tự nhìn nhận đúng năng lực thực tế.

Khi vinh dự thi học sinh giỏi đặt lên bàn cân cùng áp lực chuyển cấp

Xét về mặt lý tưởng giáo dục, được lựa chọn tham gia kỳ thi học sinh giỏi là vinh dự, khẳng định trí tuệ và bản lĩnh của học sinh. Sự bình đẳng trong các kỳ thi chung là nguyên tắc cần tôn trọng, và học sinh giỏi càng phải chứng minh năng lực vượt trội ở những sân chơi này.

Tuy nhiên, khi đặt vào bức tranh tuyển sinh khốc liệt vào lớp 10 hiện nay, một nghịch lý lớn đã xuất hiện.

Đối với học sinh, việc thiếu đi cơ chế cộng điểm hay ưu tiên tuyển sinh cho giải thi học sinh giỏi cấp tỉnh (trừ trường hợp thi vào các trường trung học phổ thông chuyên) khiến nhiều gia đình rơi vào thế tiến lui lưỡng lãng.

Dành hàng trăm giờ ôn luyện chuyên sâu cho kỳ thi học sinh giỏi các môn như Lịch sử, Địa lý, Sinh học, Vật lý... đồng nghĩa với việc các em phải gánh áp lực kép, đối mặt với rủi ro lệch kiến thức trọng tâm khi bước vào kỳ thi tuyển sinh chính thức. Vinh dự tinh thần là có thật, nhưng áp lực trượt nguyện vọng công lập cũng là nguy cơ sát sườn.

Đối với giáo viên, công tác bồi dưỡng cho kỳ thi học sinh giỏi đòi hỏi sự đầu tư trí tuệ và thời gian rất lớn. 

Tuy nhiên, thực tế phản ánh từ các nhà giáo tại Phú Thọ cho thấy chế độ đãi ngộ vẫn chưa tương xứng: "Giáo viên dạy ôn thi học sinh giỏi không được tính 2 tiết/lớp/tuần, cũng không được hỗ trợ kinh phí gì".

Mặc dù quy định quy đổi giờ dạy bồi dưỡng đã có văn bản hướng dẫn, nhưng tại nhiều đơn vị cơ sở, thầy cô vẫn phải làm việc chủ yếu dựa trên tinh thần trách nhiệm..

Tranh luận quanh việc nên giữ hay bỏ kỳ thi học sinh giỏi

Chủ trương tinh giản kỳ thi học sinh giỏi cũng làm bùng nổ hai luồng quan điểm trái chiều trong chính đội ngũ nhà giáo.

Một bộ phận ý kiến dẫn lại lời dạy của Bác Hồ "Thi đua là yêu nước, yêu nước thì phải thi đua" để cho rằng các kỳ thi học sinh giỏi là thước đo ghi nhận nỗ lực. 

Việc bỏ thi học sinh giỏi sẽ khiến người giỏi thoái chí vì phấn đấu cũng như không, còn người kém đắc chí vì giỏi hay dốt cũng như nhau, từ đó làm mất đi động lực phát triển của ngành.

Ngược lại, đại đa số giáo viên khẳng định việc ép học sinh luyện thi học sinh giỏi quá sớm vô tình biến môi trường học đường thành "lò luyện gà chọi".

Ở góc nhìn này, các thầy cô cho rằng việc đánh giá sự cống hiến của người thầy hay năng lực của người học phải dựa trên cả một quá trình.

Với giáo viên, đó là hiệu quả giảng dạy đại trà, công tác chủ nhiệm hay sự tận tụy với học sinh; với học sinh, đó là sự trưởng thành về đạo đức, kỹ năng sống và tri thức toàn diện - chứ không thể chỉ chăm chăm nhìn vào thành tích từ các kỳ thi học sinh giỏi của một vài cá nhân.

Giải pháp tinh giản kỳ thi học sinh giỏi thực chất và hiệu quả

Những trăn trở từ thực tế giáo dục Phú Thọ cũng chính là tiếng nói đại diện cho tâm tư chung của đội ngũ nhà giáo trên cả nước. Để tinh thần giảm tải của Công văn 5922/BGDĐT-GDPT đi vào cuộc sống một cách thực chất, việc tổ chức kỳ thi học sinh giỏi cần có sự chỉ đạo đồng bộ và nhất quán.

Một là, nghiên cứu xem xét bỏ luôn kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh ở bậc trung học cơ sở đối với các môn không thuộc định hướng thi vào trường trung học phổ thông chuyên. 

Việc này giúp trả học sinh về với chương trình giáo dục toàn diện, đúng như mong mỏi của đông đảo giáo viên: "Cấp trung học cơ sở không có kỳ thi học sinh giỏi Quốc gia thì nên bỏ luôn thi học sinh giỏi cấp tỉnh để tránh việc các trường phải âm thầm bồi dưỡng tạo nguồn từ lớp 6".

Hai là, trong trường hợp vẫn duy trì kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo cần ban hành quy chế cộng điểm hoặc ưu tiên tuyển sinh rõ ràng vào lớp 10 cho học sinh đạt giải thi học sinh giỏi.

Đồng thời, cần tăng cường thanh tra, bắt buộc các cơ sở giáo dục phải tính đúng, tính đủ giờ dạy và hỗ trợ kinh phí tương xứng để bảo vệ quyền lợi chính đáng cho đội ngũ giáo viên bồi dưỡng thi học sinh giỏi.

Chỉ khi tháo gỡ được những bất cập từ gốc rễ, việc cắt giảm hồ sơ, hội thi mới vượt qua khỏi ranh giới của những văn bản hành chính để thực sự giải phóng sức lao động cho người thầy, trả lại niềm vui học tập thực chất cho học sinh.