Từ Hải Lý, Thịnh Long đến những vùng bờ biển thay đổi

Năm 1943, nhà thờ Thánh Maria Madalena được xây dựng tại xã Hải Tiến (Ninh Bình). Hơn 60 năm sau, năm 2005, nhà thờ bị bão số 7 tàn phá. Giáo dân và giáo phận sau đó tìm một khu đất khác vào sâu trong đất liền để xây dựng nơi sinh hoạt tôn giáo, tránh khu vực bờ biển. Đây không phải lần đầu giáo xứ Xương Điền phải di chuyển nhà thờ vì công trình bị sóng biển tàn phá. Phần còn lại của nhà thờ hiện chỉ còn tháp chuông và những bức tường đổ nát bên bờ biển. 

Năm 2023, thống kê sơ bộ cho biết từ năm 1920 đến thời điểm đó, biển tại khu vực Xóm 3 - xã Hải Tiến (Ninh Bình) được ghi nhận lấn trung bình 15-20m mỗi năm, hơn 6 triệu m² đất đã mất. 

Tổng cộng 3.750 người tại 5 xóm thuộc Hải Lý, Hải Triều và thị trấn Thịnh Long (cũ) nay là xã Hải Xuân và Hải Tiến (Ninh Bình) đã phải di chuyển vào phía trong tuyến đê thứ 2.

Cách đó không xa, Thịnh Long cũng mang một câu chuyện khác về sự thay đổi của vùng ven biển. Khu du lịch ven biển dài khoảng 2km, nằm giữa cửa sông Ninh Cơ và sông Đáy, từng có hệ thống khách sạn, nhà hàng, khu nghỉ dưỡng, cơ sở dịch vụ và nhà ở dân sinh. Nhưng khi phóng viên đến ghi nhận, nhiều công trình đã bỏ hoang, dãy ki-ốt ven biển bị sóng đánh vỡ, khu vực từng đông đúc trở nên vắng vẻ.

Một ngôi làng ven biển cũng bị bỏ hoang sau nhiều lần người dân phải dịch chuyển vào trong. Năm 2005, một cơn bão biển tàn phá khu vực; đến cuối năm 2020, hơn 100 ki-ốt ven biển Thịnh Long tiếp tục bị phá hủy. Sóng có thời điểm chồm cao khoảng 2m lên khu du lịch. Trong số 136 cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch từng có tại đây, hạ tầng xuống cấp khiến hoạt động gần như tê liệt.

Nhà thờ đổ Hải Lý và những công trình xuống cấp ở Thịnh Long cho thấy đường bờ biển có thể thay đổi theo thời gian, kéo theo những biến động đối với nơi ở và hoạt động sinh kế của người dân. Xói lở bờ biển là kết quả của nhiều yếu tố, từ sóng, bão, dòng chảy, nguồn phù sa đến sụt lún, nước biển dâng và tác động của con người. 

Những diễn biến tại khu vực ven biển xã Hải Xuân, Hải Tiến (Ninh Bình) vì vậy cần được đặt trong bức tranh rộng hơn về sự thay đổi đường bờ đang được ghi nhận tại nhiều khu vực ven biển Việt Nam.

79% bờ biển phía đông Đồng bằng sông Cửu Long chịu xói lở

Một nghiên cứu công bố trên Physical Geography năm 2026 đánh giá diễn biến đường bờ phía đông Đồng bằng sông Cửu Long trong 30 năm, từ 1994 đến 2023, bằng dữ liệu viễn thám kết hợp hệ thống phân tích đường bờ. Kết quả cho thấy 79% đường bờ trong khu vực nghiên cứu có xu hướng xói lở, trong khi 21% có xu hướng bồi tụ. Đáng chú ý, biến động đất ròng chuyển từ mức tăng khoảng 85 ha trong giai đoạn 1994-1998 sang mất khoảng 7.000 ha trong giai đoạn 2018-2023.

Nghiên cứu xác định suy giảm lượng phù sa, nước biển dâng và sụt lún đất là những yếu tố quan trọng thúc đẩy xói lở. Tốc độ xói lở cũng tăng từ sau năm 2009, trong thời kỳ hoạt động thủy điện trên lưu vực sông Mekong phát triển nhanh. 

Mực nước biển cũng là một yếu tố cần được tính đến khi đánh giá những thay đổi ở vùng ven biển. Theo tài liệu của Ngân hàng Thế giới tổng hợp số liệu từ các trạm khí tượng thủy văn ven biển, đảo và dữ liệu vệ tinh, mực nước tại các trạm ở Việt Nam nhìn chung có xu hướng tăng, với mức trung bình khoảng 2,7mm mỗi năm. 

Dữ liệu vệ tinh giai đoạn 1993-2018 cho thấy mực nước biển trung bình dọc vùng ven biển Việt Nam tăng khoảng 3,6mm mỗi năm. Tốc độ thay đổi không đồng đều giữa các khu vực; một số trạm có mức tăng trên 6mm mỗi năm, trong khi một số nơi không có xu hướng rõ ràng.

Đối với các đồng bằng thấp, nước biển dâng còn diễn ra cùng quá trình sụt lún mặt đất. 

Khi biến đổi khí hậu tác động đến nơi ở và sinh kế

Báo cáo “ Sống hay rời bỏ: Cuộc sống ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam ” (Living or Leaving: Life in the Mekong Delta Region of Viet Nam) do Ngân hàng Thế giới công bố tháng 12/2025 cho biết từ năm 2018, hạn hán và xâm nhập mặn lặp lại, cùng với lũ lụt và nắng nóng cực đoan thường xuyên hơn, đã làm giảm thu nhập nông nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Gần 1,7 triệu người đã di cư khỏi khu vực trong khoảng một thập kỷ qua khi các hộ gia đình tìm kiếm sinh kế ổn định hơn.

Ngân hàng Thế giới xem di cư là kết quả của nhiều sức ép về kinh tế, việc làm, môi trường và sinh kế; các tác động khí hậu có thể ảnh hưởng đến quyết định di chuyển thông qua sản xuất, thu nhập và khả năng duy trì sinh kế. Báo cáo cho biết khoảng 14% số hộ được khảo sát có thành viên di cư, nhưng chỉ 58% trong số các hộ này nhận được tiền gửi về; gần một nửa số khoản tiền gửi dưới 5 triệu đồng mỗi năm.

Ở miền Bắc và nhiều khu vực khác, sức ép lại thể hiện rõ qua diễn biến thời tiết cực đoan

Theo Cục Khí tượng Thủy văn, năm 2025 Việt Nam ghi nhận 21 bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, gồm 15 bão và 6 áp thấp nhiệt đới, là năm có số lượng bão và áp thấp nhiệt đới nhiều nhất kể từ năm 1961. Cùng năm, tổng lượng mưa tại nhiều nơi cao hơn trung bình nhiều năm 15-40%; một đợt mưa cuối tháng 10 tại Bạch Mã, Huế đạt 1.740 mm trong một ngày. Lũ lịch sử xuất hiện trên hơn 20 hệ thống sông, trong khi 40 đợt lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng được ghi nhận tại 22 tỉnh.

Những diễn biến bất thường tiếp tục được ghi nhận trong năm 2026. Theo cơ quan khí tượng thủy văn, từ đầu năm đến giữa tháng 6, miền Bắc xuất hiện 20 đợt mưa lớn diện rộng. Tổng lượng mưa phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm 10-35%; riêng Lạng Sơn và Quảng Ninh có nơi đạt 1,5-2,5 lần trung bình nhiều năm. Trên sông Thao và sông Lô, dòng chảy có thời điểm thiếu hụt 50-70%; mực nước sông Thao tại trạm Phú Thọ xuất hiện giá trị thấp nhất trong chuỗi quan trắc từ năm 1956.

Những con số trên cho thấy biến đổi khí hậu tại Việt Nam không chỉ được nhìn thấy ở một đoạn bờ biển. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, sự thay đổi của đường bờ được đo bằng hàng nghìn hécta đất. Với người dân, sức ép còn thể hiện qua sinh kế và quyết định di chuyển; trong khi ở miền Bắc, mưa lớn, lũ và sạt lở tiếp tục đặt ra yêu cầu về hạ tầng, quy hoạch và khả năng thích ứng.