Sự phổ biến của AI đặt ra một vấn đề vượt khỏi câu chuyện công nghệ. Nếu con người ngày càng giao cho AI việc tìm kiếm thông tin, phân tích, sáng tạo và đưa ra quyết định, điều gì sẽ xảy ra khi họ không còn đủ kỹ năng để tự thực hiện hoặc kiểm tra những công việc ấy?

Nghiên cứu cảnh báo nguy cơ con người dần mất quyền kiểm soát trước AI

Trong nghiên cứu Position: Humanity Faces Existential Risk from Gradual Disempowerment, công bố tại Hội nghị quốc tế về Học máy lần thứ 42 (2025), nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Lý thuyết thuộc Đại học Charles (Cộng hòa Czech) Jan Kulveit cùng các cộng sự đã phân tích nguy cơ con người dần mất ảnh hưởng đối với hệ thống kinh tế, văn hóa và chính trị khi AI ngày càng đảm nhận nhiều chức năng của xã hội.

Khác với kịch bản AI nổi loạn hoặc trực tiếp chống lại con người, nghiên cứu của Jan Kulveit và các cộng sự tập trung vào một nguy cơ âm thầm hơn: Con người có thể dần mất quyền tự chủ khi ngày càng phụ thuộc vào AI. Quá trình này có thể bắt đầu từ những lựa chọn mang lại lợi ích trước mắt, như doanh nghiệp ứng dụng AI để giảm chi phí, người lao động sử dụng công cụ này để nâng cao năng suất hay các tổ chức giao thêm nhiệm vụ và quyền ra quyết định cho hệ thống tự động.

Theo nhóm nghiên cứu, nếu xu hướng đó lan rộng, ảnh hưởng của con người đối trong ba lĩnh vực kinh tế, văn hóa và nhà nước có thể suy giảm. Khi AI đảm nhận ngày càng nhiều công việc, hoạt động tư duy và chức năng quản lý, con người có nguy cơ mất dần kỹ năng, kinh nghiệm cũng như khả năng tham gia vào những quyết định chi phối đời sống xã hội.

Nghiên cứu đặt ra vấn đề cần được xem xét ngay từ quá trình phát triển và ứng dụng AI: Làm thế nào để công nghệ tiếp tục nâng cao năng lực của con người mà không khiến họ dần mất khả năng tự quyết định và kiểm soát những hệ thống đang chi phối xã hội?

Khi con người trở thành người phê duyệt quyết định của AI

Một người sử dụng AI để viết báo cáo có thể tiết kiệm thời gian mà vẫn duy trì năng lực chuyên môn, nếu họ hiểu vấn đề và đủ khả năng kiểm chứng kết quả. Tuy nhiên, khi toàn bộ quá trình nghiên cứu, lập luận và đánh giá đều được giao cho AI, còn con người chỉ đọc lướt và phê duyệt sản phẩm cuối cùng, những kỹ năng cần thiết để phát hiện sai sót có thể dần mai một.

Margaret Mitchell, nhà nghiên cứu AI tại Hugging Face, cảnh báo về nguy cơ con người mất đi những kỹ năng không còn được thường xuyên thực hành. Khi hệ thống gặp sự cố, sự suy giảm năng lực chuyên môn có thể khiến con người khó xác định nguyên nhân, khắc phục sai sót và chủ động xử lý tình huống, qua đó làm gia tăng sự phụ thuộc vào công nghệ.

Nguy cơ này không chỉ giới hạn ở từng cá nhân mà còn có thể lan rộng trong doanh nghiệp. Để giảm chi phí và tăng sức cạnh tranh, doanh nghiệp phải chuyển giao các công việc trong sản xuất, kế toán, tiếp thị và quản lý cho AI. Khi các đối thủ cùng đẩy mạnh tự động hóa, việc duy trì phương thức vận hành dựa nhiều vào lao động con người gây ra bất lợi chi phí. Do đó, bất chấp những rủi ro dài hạn, doanh nghiệp vẫn lựa chọn thay thế lao động bằng hệ thống tự động.

Khi xu hướng này diễn ra trên diện rộng, xã hội có thể dần thiếu hụt những người lao động có đủ kinh nghiệm và kỹ năng để đảm nhiệm các công việc mà AI đang thay thế. Trong trường hợp công nghệ gặp sự cố, việc khôi phục hoạt động có thể trở nên khó khăn nếu con người không còn đủ năng lực đảm nhận những nhiệm vụ đó khi hoạt động vận hành và ra quyết định ngày càng phụ thuộc vào máy móc. 

Không dừng lại ở nguy cơ mất việc làm và giảm thu nhập, sự bùng nổ của AI còn đe dọa trực tiếp đến quyền tự chủ của con người. Khi tốc độ tự động hóa bỏ xa khả năng cập nhật kỹ năng, việc duy trì sự giám sát hiệu quả và khả năng can thiệp kịp thời vào các hệ thống AI sẽ trở thành một thách thức vô cùng lớn.

Mặt khác, việc sử dụng AI không hoàn toàn dẫn tới suy giảm năng lực nhận thức. Ngược lại, công nghệ này còn mở ra công cụ giúp con người nhanh chóng tiếp cận tri thức, trau dồi kỹ năng và giải quyết các bài toán phức tạp.

Trả lời phỏng vấn CBS News, nhà nghiên cứu Margaret Mitchell nhấn mạnh: Sự tham gia thực chất của con người vào quá trình giám sát và đánh giá là yếu tố cốt lõi. Ở góc độ này, AI không chỉ đơn thuần đưa ra câu trả lời, mà còn buộc người dùng phải chủ động tư duy để hiểu sâu bản chất vấn đề, qua đó duy trì và phát triển năng lực cá nhân.

Công nghệ có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều công đoạn, nhưng quyền quyết định và vai trò kiểm soát tối cao bắt buộc phải thuộc về con người.