AI giúp làm nhanh hơn, nhưng không đồng nghĩa với đỡ mệt hơn

Trong nhiều năm, các chatbot và trợ lý AI được quảng bá như giải pháp giúp tăng năng suất, tự động hóa công việc và giảm áp lực cho nhân viên văn phòng. Tuy nhiên, nghiên cứu mới từ Harvard Business Review cho thấy thực tế phức tạp hơn nhiều: tốc độ làm việc có thể tăng lên, nhưng mức độ mệt mỏi về nhận thức cũng tăng theo. 

Theo nghiên cứu do các chuyên gia của Boston Consulting Group (BCG), Harvard Business Review và Đại học California, Riverside thực hiện, hiện tượng này được gọi là "Não quá tải" (AI Brain Fry) - trạng thái kiệt sức về tinh thần phát sinh khi con người phải sử dụng hoặc giám sát AI vượt quá khả năng xử lý nhận thức của não bộ. 

Khác với hội chứng kiệt sức (burnout) vốn hình thành sau thời gian dài chịu áp lực, "AI Brain Fry" xuất hiện như một dạng quá tải cấp tính. Người dùng mô tả cảm giác đầu óc "mù mờ", khó tập trung, đau đầu, suy giảm khả năng ra quyết định và phải rời máy tính để "khởi động lại" não bộ. 

AI không làm thay con người, mà tạo thêm một lớp công việc mới

Nghiên cứu khảo sát 1.488 lao động toàn thời gian tại Mỹ làm việc ở nhiều ngành nghề khác nhau cho thấy nguyên nhân chính không nằm ở bản thân AI mà ở cách con người tương tác với nó. 

Thay vì chỉ giao việc cho AI rồi nhận kết quả, người dùng ngày nay phải liên tục: viết và điều chỉnh prompt; kiểm tra độ chính xác của câu trả lời; đối chiếu thông tin để tránh "ảo giác AI"; chỉnh sửa nội dung; quản lý nhiều chatbot hoặc AI agent cùng lúc.

Nói cách khác, AI đã loại bỏ một số thao tác thủ công nhưng đồng thời tạo ra một lớp công việc mới: Giám sát và kiểm chứng AI. Chính hoạt động này tiêu tốn đáng kể tài nguyên nhận thức của con người. Theo nhóm nghiên cứu, những người phải giám sát AI ở mức cao cần bỏ ra nhiều hơn 14% nỗ lực tinh thần, đồng thời ghi nhận mức mệt mỏi nhận thức tăng 12% và quá tải thông tin tăng 19% so với nhóm ít phải giám sát AI. 

Dùng càng nhiều AI chưa chắc càng hiệu quả

Một phát hiện đáng chú ý khác là năng suất không tăng tuyến tính theo số lượng công cụ AI được sử dụng.

Nghiên cứu cho thấy năng suất cải thiện rõ khi người dùng chuyển từ một sang hai công cụ AI, tiếp tục tăng khi bổ sung công cụ thứ ba nhưng với tốc độ chậm hơn. Sau mốc này, hiệu quả bắt đầu giảm do hiện tượng chuyển đổi ngữ cảnh liên tục giữa nhiều hệ thống AI khác nhau. 

Điều này tương đồng với các nghiên cứu trước đây về đa nhiệm (multitasking): việc phải liên tục chuyển đổi giữa nhiều nguồn thông tin khiến não bộ tiêu hao nhiều năng lượng hơn và giảm khả năng tập trung.

"Não quá tải" không chỉ khiến nhân viên mệt mỏi

Theo Harvard Business Review, "AI Brain Fry" còn kéo theo nhiều hệ lụy đáng kể đối với doanh nghiệp.

Những người xuất hiện triệu chứng này có mức mệt mỏi khi ra quyết định cao hơn 33%. Họ cũng báo cáo tần suất mắc lỗi nhỏ tăng 11% và lỗi nghiêm trọng tăng tới 39% so với nhóm không gặp tình trạng này. Ngoài ra, ý định nghỉ việc cũng cao hơn đáng kể ở nhóm bị "Não quá tải". 

Đáng chú ý, các tác giả nhấn mạnh đây thường là những nhân viên tích cực ứng dụng AI nhất trong tổ chức - nhóm được xem là lực lượng tiên phong trong chuyển đổi số. Điều đó cho thấy việc triển khai AI thiếu chiến lược có thể vô tình làm suy giảm chính những nguồn nhân lực quan trọng nhất. 

AI vẫn giúp giảm kiệt sức nếu được sử dụng đúng cách

Dù vậy, nghiên cứu không kết luận AI gây hại.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng khi AI được dùng để thay thế các công việc lặp đi lặp lại, người lao động lại ghi nhận mức độ burnout thấp hơn khoảng 15%. Điều này cho thấy AI thực sự có thể giảm áp lực nếu đảm nhận các tác vụ đơn điệu thay vì buộc con người phải liên tục theo dõi, đánh giá và phối hợp với nhiều hệ thống AI. 

Nói cách khác, vấn đề không nằm ở bản thân AI mà ở cách các doanh nghiệp triển khai và đo lường hiệu quả sử dụng AI. Nếu coi số lượng AI agent, lượng token tiêu thụ hay số tác vụ AI xử lý là thước đo năng suất, người lao động rất dễ rơi vào vòng xoáy quá tải nhận thức. 

Nhiều chuyên gia cho rằng "Não quá tải" có thể trở thành một trong những thách thức lớn của môi trường làm việc trong vài năm tới.

Thay vì khuyến khích nhân viên sử dụng ngày càng nhiều công cụ AI, các tổ chức được khuyến nghị nên chuẩn hóa quy trình làm việc, giới hạn số lượng công cụ cần thiết, giảm việc chuyển đổi giữa các hệ thống và chỉ giao AI những nhiệm vụ thực sự phù hợp. 

Thông điệp rút ra từ nghiên cứu khá rõ ràng: AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng không tự động khiến công việc trở nên nhẹ nhàng hơn. Nếu thiếu quy trình và sự cân bằng, chính công nghệ được tạo ra để tiết kiệm thời gian lại có thể trở thành nguồn gốc của một dạng mệt mỏi hoàn toàn mới trong thời đại số.