Dòng họ Hà ở Ninh Bình: Lấy khuyến học làm gốc cho sự phồn thịnh, bền vững

Hồng Phong
14:20 - 16/11/2026

Kiên trì mục tiêu xây dựng dòng họ học tập làm gốc cho sự phồn thịnh, bền vững, dòng họ Hà ở thôn Phong Lạc, xã Nho Quan (Ninh Bình) đã giữ vững ngọn lửa hiếu học suốt hơn 3 thế kỷ, trở thành điểm sáng của phong trào khuyến học, khuyến tài địa phương.

Dòng họ Hà ở Ninh Bình: Lấy khuyến học làm gốc cho sự phồn thịnh, bền vững - Ảnh 1.

Tộc Hà lưu danh cử nhân và những người con tiêu biểu của dòng họ.

Nền tảng gia phong nuôi dưỡng dòng họ học tập qua hơn ba thế kỷ

Trải qua hơn 300 năm gắn bó trên vùng đất Phủ Nho Quan xưa, từ ngôi từ đường được dựng lên vào năm 1775 tại phố Chùa Xanh (nay là thôn Phong Lạc), dòng họ Hà đã phát triển qua 11 thế hệ với hơn 90 hộ gia đình và gần 400 nhân khẩu sinh sống trên khắp mọi miền đất nước.

Ngay từ thuở khai cơ lập nghiệp, các bậc tiền nhân họ Hà đã sớm ý thức rằng muốn con cháu trở thành người hữu ích cho gia đình và xã hội thì trước hết phải biết trân trọng con chữ, chăm chỉ lao động và không ngừng tu dưỡng bản thân.

Lịch sử dòng họ còn lưu giữ minh chứng cho truyền thống ấy khi các cụ từng thỉnh mời cụ Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến về trực tiếp dạy học tại từ đường.

Chính nền tảng văn hóa học tập và rèn luyện bền bỉ đó đã hun đúc nên tinh thần yêu nước, cách mạng kiên cường của người họ Hà. Cuối thế kỷ XIX, dòng họ có cụ Hà Duy Cương tham gia phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp.

Đặc biệt, vào cuối năm 1936, ngay tại từ đường họ Hà, Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương tổng Lạng Phong được thành lập, mở ra một trang sử vẻ vang cho phong trào cách mạng địa phương.

Năm 2013, nhà bia truyền thống lịch sử của Đảng bộ được xây dựng ngay trong khuôn viên từ đường họ Hà nhằm tôn vinh những đóng góp quý báu của dòng tộc đối với quê hương, đất nước.

Trong các cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc, con em họ Hà hăng hái lên đường tòng quân, nhiều người được tặng thưởng huân, huy chương cao quý.

Dòng họ Hà ở Ninh Bình: Lấy khuyến học làm gốc cho sự phồn thịnh, bền vững - Ảnh 4.
Dòng họ Hà ở Ninh Bình: Lấy khuyến học làm gốc cho sự phồn thịnh, bền vững - Ảnh 5.

Bên cạnh công tác khuyến học, khuyến tài, hoạt động mừng thọ các cụ cao niên luôn được dòng họ Hà duy trì đều đặn nhằm tôn vinh đạo lý uống nước nhớ nguồn, kính lão trọng thọ.

Trong sự nghiệp đấu tranh và xây dựng đất nước, toàn dòng họ có 6 lão thành cách mạng, 3 cán bộ tiền khởi nghĩa, 1 Bà mẹ Việt Nam anh hùng cùng đội ngũ cán bộ, sĩ quan tiêu biểu qua các thời kỳ.

Tiêu biểu như nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Ninh Bình Hà Như Lâm; nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Hà Nam Ninh, tỉnh Minh Hải Hà Cung Trường; Cục trưởng Cục Kế hoạch vật tư Trung ương Hà Thiện Côn và 5 đại tá đang công tác trong lực lượng quân đội và công an nhân dân.

Nền nếp khuyến học tạo sức bật cho dòng họ học tập kiểu mẫu

Phát huy truyền thống tốt đẹp của các thế hệ đi trước, ngày 19/4/2000, Chi hội Khuyến học họ Hà chính thức được thành lập. Bám sát các chủ trương về xây dựng xã hội học tập, Chi hội đã đưa phong trào đi vào chiều sâu với 100% hộ gia đình đăng ký, trong đó khoảng 90% đã đạt danh hiệu "Gia đình học tập".

Một điều đặc biệt là, dòng họ không ghi nhận trường hợp nào bỏ học hay dừng lại trước cấp trung học cơ sở; nhiều gia đình có cả ba thế hệ cùng đạt trình độ cử nhân, đại học và trên đại học.

Đều đặn hằng năm, vào ngày giỗ Tổ (12/9 âm lịch), Chi hội Khuyến học họ Hà tổ chức xét và phát thưởng từ nguồn quỹ họ cho các cháu đạt danh hiệu học sinh tiên tiến, học sinh giỏi và tân sinh viên đỗ đại học.

Trong giai đoạn 2021-2026, bình quân mỗi năm dòng họ khen thưởng cho 12 đến 22 lượt học sinh, sinh viên đạt thành tích xuất sắc.

Nhiều gia đình đã trở thành tấm gương sáng về sự học như gia đình ông Hà Hữu Phái có 1 tiến sĩ, 2 thạc sĩ, 2 cử nhân; gia đình ông Hà Cung Lộng có 2 thạc sĩ, 1 bác sĩ chuyên khoa cấp II; gia đình ông Hà Cung Trì có 2 thạc sĩ, 1 bác sĩ chuyên khoa cấp II, 4 cử nhân; hay gia đình trưởng họ Hà Kế Nghiệp có 1 tiến sĩ, 1 thạc sĩ và 9 cử nhân.

Với những nỗ lực bền bỉ đó, Chi hội Khuyến học họ Hà vinh dự hai lần được Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam tặng Bằng khen, được Hội Khuyến học tỉnh Ninh Bình trao tặng bức trướng "Dòng họ khuyến học xuất sắc" và đại diện cho các dòng họ hiếu học của tỉnh tham dự Đại hội thi đua khuyến học toàn quốc.

Khuyến học là cội nguồn của sự phồn thịnh, bền vững

Suốt nhiều năm làm công tác khuyến học, điều làm nên sức sống bền bỉ của dòng họ Hà chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động hội với đời sống thực tế của từng gia đình.

"Chúng tôi luôn xác định xây dựng Chi hội khuyến học chính là xây dựng cho họ tộc phồn thịnh, bền vững. Để duy trì việc khen thưởng đều đặn hằng năm bên cạnh các việc hiếu, hỷ, mừng thọ hay tu sửa từ đường, quỹ họ phải vững mạnh.
Quan trọng hơn cả, những người làm công tác hội phải thực sự tâm huyết, trách nhiệm, thường xuyên rút kinh nghiệm từ những mặt được và chưa được, đồng thời linh hoạt với tình hình thực tế. Ngay như việc lập nhóm Zalo "Hà tộc - Nho Quan, NB" kết nối dòng tộc , anh em con cháu ở khắp mọi miền đất nước dù không về kịp vẫn có thể gửi gắm thông tin thành tích học tập của con em, nhờ đó việc cập nhật sổ vàng hay tổ chức vinh danh luôn nhanh chóng, sát sao và tạo được sự gắn kết chặt chẽ trong toàn họ".
- Ông Hà Thăng, Chi hội trưởng Chi hội Khuyến học họ Hà

Nhìn từ đội ngũ trí thức ngày càng đông đảo của dòng họ với 3 tiến sĩ, 11 thạc sĩ và hơn 100 cử nhân, có thể thấy sự phát triển bền vững của dòng họ Hà được bồi đắp từ những cách làm khuyến học thiết thực, sát với đời sống dòng tộc.

Thay vì chỉ trông chờ vào nguồn quỹ chung, Ban chấp hành Chi hội đã khéo léo vận động từng hộ gia đình tự xây dựng quỹ khuyến học riêng. Chính từ cơ chế linh hoạt này, những gia đình giàu truyền thống như gia đình ông Hà Kế Nghiệp vừa chăm lo trọn vẹn cho con cháu thành đạt, vừa có điều kiện đóng góp đều đặn hằng năm từ 1 triệu đến 1,5 triệu đồng cho chi hội khuyến học khu dân cư. Khi mỗi gia đình tự ý thức được trách nhiệm đầu tư cho tri thức, nền móng của cả dòng họ tự khắc vững chắc.

Cùng với việc nuôi dưỡng nguồn lực, cách thức tôn vinh của họ Hà cũng tạo nên động lực tinh thần mạnh mẽ để giữ gìn sự hưng thịnh qua từng thế hệ. 

Việc gắn lễ vinh quy, ghi danh sổ vàng và trao bảng lưu danh tại từ đường vào ngày giỗ tổ hay tiết Thanh minh đã biến sự ghi nhận thành một nghi thức văn hóa thiêng liêng.

Khi thành tích học tập được cáo yết trang nghiêm trước tổ tiên, niềm tự hào của mỗi cá nhân hòa quyện với danh dự của cả gia tộc, thôi thúc con cháu ở muôn phương tự giác tu dưỡng, tiếp bước truyền thống cha anh.

Thực tiễn tại dòng họ Hà cho thấy, muốn xây dựng "Dòng họ học tập" thực chất, yếu tố quyết định nằm ở sự tâm huyết của người làm công tác hội và cơ chế gắn trách nhiệm khuyến học vào từng gia đình. 

Đây cũng chính là kinh nghiệm quý để phong trào khuyến học ở cơ sở tiếp tục đi vào chiều sâu, khơi dậy nội lực văn hóa của mỗi dòng tộc trong hành trình xây dựng xã hội học tập.

Giữa không gian tôn nghiêm của từ đường mỗi dịp tiết Thanh minh, hình ảnh những tân cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ đội lễ vật cáo yết tổ tiên, được dòng họ gắn hoa và trao bảng ghi nhận mang về lưu giữ tại gia luôn để lại dư âm sâu lắng. Từ những khoảnh khắc thiêng liêng ấy, khát vọng vươn lên bằng tri thức lại được trao truyền tự nhiên, bền bỉ qua từng thế hệ người họ Hà.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/dong-ho-ha-o-ninh-binh-lay-khuyen-hoc-lam-goc-cho-su-phon-thinh-ben-vung-179261115234620637.htm