Vì sao “bệnh thành tích” vẫn tồn tại sau 2 thập kỷ ngành giáo dục phát động “2 không”?

Năm học 2006-2007, cuộc vận động "Hai không" được phát động với kỳ vọng lập lại kỷ cương, trả lại sự trung thực cho giáo dục.

Khi đó, Chỉ thị số 33/2006/CT-TTg cũng yêu cầu không áp đặt các chỉ tiêu thi đua về tỷ lệ lên lớp, tốt nghiệp hay kết quả thi. Đó là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn và nhận được sự đồng tình của đông đảo nhà giáo.

Thế nhưng, gần 20 năm đã trôi qua, "bệnh thành tích" vẫn chưa được đẩy lùi. Những biểu hiện như "chạy trường", "chạy lớp", "làm đẹp học bạ", "nâng điểm" hay các hình thức hợp thức hóa thành tích vẫn thường xuyên được nhắc đến.

Điều đó cho thấy nguyên nhân không chỉ nằm ở ý thức của từng cá nhân mà sâu xa hơn là ở cơ chế vận hành của cả hệ thống.

Nhiều trường học vẫn chịu áp lực rất lớn từ các chỉ tiêu thi đua

Hiện nay, tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ lên lớp, số lượng giải thưởng hay các danh hiệu vẫn là những tiêu chí quan trọng trong đánh giá nhà trường, giáo viên và cán bộ quản lý. Khi kết quả thi đua gắn chặt với những con số ấy, việc báo cáo đúng thực trạng đôi khi lại trở thành điều bất lợi.

Một trường học mạnh dạn công bố còn nhiều học sinh chưa đạt yêu cầu rất có thể sẽ bị nhìn nhận là chất lượng thấp. Một giáo viên đánh giá đúng năng lực học sinh có thể bị cho rằng dạy chưa hiệu quả.

Trong khi đó, những báo cáo với gần 100% học sinh hoàn thành chương trình, tỷ lệ khá giỏi cao và mọi chỉ tiêu đều đạt lại dễ tạo cảm giác an toàn hơn. Chính nghịch lý ấy đã vô tình tạo môi trường để bệnh thành tích tiếp tục tồn tại.

Một nguyên nhân khác là việc đánh giá chất lượng giáo dục vẫn thiếu cơ chế kiểm chứng độc lập. Trong nhiều trường hợp, cùng một đơn vị vừa tổ chức dạy học, vừa kiểm tra, chấm điểm, xét lên lớp, thống kê kết quả rồi tự đánh giá chất lượng của mình.

Khi kết quả học sinh đồng thời là căn cứ đánh giá giáo viên và nhà trường, áp lực tạo ra những con số đẹp là điều khó tránh khỏi.

Không ít cuộc kiểm tra hiện nay vẫn tập trung nhiều vào hồ sơ, sổ sách, minh chứng hơn là năng lực thực tế của học sinh. Một bộ hồ sơ được chuẩn bị rất công phu chưa chắc phản ánh đúng việc học sinh có hiểu bài, biết vận dụng kiến thức hay có kỹ năng thực hành hay không.

Trong khi đó, những điều cốt lõi của giáo dục như tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề, tính trung thực trong học tập hay sự tiến bộ của từng học sinh lại rất khó được đo lường bằng các biểu mẫu thống kê.

Áp lực thành tích cũng không chỉ xuất phát từ phía nhà trường mà còn đến từ kỳ vọng của nhiều phụ huynh. Không ít cha mẹ mong muốn con có điểm số cao, học bạ đẹp, nhiều chứng chỉ và giải thưởng để tạo lợi thế trong tuyển sinh. Khi những thành tích ấy được xem như "tấm vé" mở ra nhiều cơ hội học tập, sức ép đối với giáo viên và nhà trường cũng ngày càng gia tăng.

Theo tôi, đã đến lúc việc đánh giá chất lượng giáo dục cần chuyển mạnh từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra năng lực thực tế. Cần tăng cường các hình thức khảo sát độc lập, kiểm tra ngẫu nhiên, đánh giá trực tiếp khả năng vận dụng kiến thức của học sinh thay vì chỉ dựa trên báo cáo của đơn vị được đánh giá.

Đồng thời, hệ thống thi đua cũng cần thay đổi theo hướng coi trọng sự tiến bộ thực chất hơn là các tỷ lệ đẹp. Quan trọng hơn cả là phải xây dựng một môi trường mà người trung thực được bảo vệ.

Khi giáo viên không còn lo ngại việc đánh giá đúng sẽ ảnh hưởng đến thi đua, khi hiệu trưởng không còn chịu áp lực phải báo cáo đẹp để giữ thành tích, những con số phản ánh chất lượng giáo dục mới thực sự có giá trị.

Sau gần 20 năm, mục tiêu của cuộc vận động "Hai không" vẫn còn nguyên giá trị. Thế nhưng, để mục tiêu ấy trở thành hiện thực, những chủ trương của ngành giáo dục cần được cụ thể hóa bằng những thay đổi trong cơ chế quản trị.

Muốn "bệnh thành tích" không còn "sống khỏe", điều quan trọng nhất là xây dựng một cơ chế mà ở đó sự trung thực được bảo vệ và mọi thành tích đều được kiểm chứng bằng năng lực thật của người học.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/vi-sao-benh-thanh-tich-van-ton-tai-sau-2-thap-ky-nganh-giao-duc-phat-dong-2-khong-179260730104306862.htm