“Vàng xanh” trên núi đá Cốc Ly

"Chiến binh" trên những vách đá vôi thẳng đứng ở Cốc Ly

Xuôi quốc lộ 70, vắt qua Bản Cầm, Bản Lọt, Phong Hải… đến Bảo Nhai, tôi lên thuyền sắt của Hợp tác xã dịch vụ du lịch Hồng Hà ngược dòng sông Chảy lên Cốc Ly. Sáng cuối thu, sương mù trùm kín những khúc sông xanh ngằn ngặt qua vách đá hẹp.

Từ khi có hồ thủy điện và đường nhựa vào tận chân "cụ nghiến nghìn tuổi", cung đường nhộn nhịp hẳn lên vào mỗi thứ ba – dịp chợ phiên Cốc Ly "hút" người khắp vùng về tụ hội. 

Đàn ông Mông từ Cao Sơn, La Pán Tẩn, Tả Thàng xuống chợ rít thuốc lào, "ăn" bát rượu ngô cho chân tay dẻo dai thi múa khèn, chặt thịt; phụ nữ Dao múa chuông điệu nghệ. Chợ phiên rực rỡ sắc màu Mông, Dao, Tày, Giáy, Phù Lá… ngả nghiêng đại ngàn.

Sùng Seo Sềnh (42 tuổi) cầm lái chiếc xe máy gầm rú ngược dốc, đưa tôi vào vùng lõi quần thể nghiến. Loang loáng qua mặt là những cổ thụ sần sùi, bảng lảng sương mù quấn lấy vách núi đá vôi nhọn hoắt như mũi mác. Ngự trị trên nền đất khô khốc, dữ dằn ấy là những tán cây khổng lồ, ánh màu xanh đen trong nắng sớm.

Sùng Seo Sềnh bảo, Cốc Ly tiếng địa phương nghĩa là Gốc mận. Không biết từ bao giờ, thế hệ cha ông của Sềnh "chạy giặc" từ phương bắc lần tìm đến vùng đất Cốc Ly này "giữ thân lập nghiệp" đã thấy sừng sững vành đai nghiến, trai ôm chặt bức tường thành đá vôi dựng đứng như những chiến binh khổng lồ canh đất, giữ nước cho vùng đất như "lòng chảo" mỡ màu, khiến họ dừng chân thiên di mà hạ trại lập bản.

Len lỏi qua các thôn Cốc Ly Thượng, Thẩm Phúc, Cốc Sâm, Làng Bom, Làng Đá, Làng Pàm... chỉ thấy bạt ngàn quế và rừng gỗ quý. Già làng Bàn A Sinh kể ngày trước mận Tả hoàng ly ngon nhất vùng, nhưng "đá nuốt hết đất" nên dần mai một, giờ chỉ còn cái tên Gốc mận.

Giữa trưa nắng xối và gió ù ù thốc từ lòng sông Chảy, lội qua những con dốc đá trơn trượt ở độ cao gần nghìn mét, tôi hỏi vì sao loài nghiến lại chọn nơi khắc nghiệt này. Sềnh cười chất phác: "Cây nghiến không chịu sống ở đất bằng. Càng chỗ đá sắc, nó càng bám chặt. Nghiến ăn đá, uống sương trời mà lớn lên đấy".

Hạt phó Hạt Kiểm lâm Bảo Thắng Đỗ Ngọc Minh chia sẻ: Dưới góc nhìn khoa học, núi đá vôi thấm nước nhanh nhưng giữ nước kém, bề mặt khô cằn nhưng giàu canxi cacbonat. Bộ rễ qua hàng trăm năm đã tiến hóa thành "mũi khoan" thủy lực hòa tan đá vôi, lách sâu vào khe nứt để tìm nguồn nước và dinh dưỡng. Mỗi năm chỉ nhích thêm vài milimet, nên thớ gỗ đặc quánh, mịn như sừng và cứng như thép nguội. 

Đón con dao đi rừng từ tay Sềnh, tôi gõ vào phần rễ cây nghiến số 35, âm thanh phát ra không phải tiếng "bộp bộp" mà là tiếng "beng beng" đanh giòn như kim loại. Gỗ nghiến Cốc Ly quả là danh bất hư truyền!

"Lão tướng" nghìn tuổi và cuốn biên niên sử đại ngàn

Vượt qua "cổng trời" Cốc Sâm, Sềnh dừng lại: "Đến rồi, cụ nghiến ở ngay kia!". Hiện ra trước mắt là một thực thể vĩ đại. Tôi đứng lặng người trước dáng hình cây nghiến nghìn năm tuổi. 

Thân cây khổng lồ, sần sùi với những u cục, bạnh vè như khối cơ bắp của vị thần gồng mình gánh vòm trời. Phải đến mười hai người đàn ông dang tay mới ôm xuể chu vi gốc. 

Ngước lên ngọn cao vút tầng mây chỉ thấy tán lá bản to, xanh sẫm lao xao trong gió ngàn. Các nhà khoa học ước tính tuổi đời của cây đã vượt qua mười thế kỷ. Một nghìn năm trôi qua, bao triều đại hưng thịnh rồi suy vong, bao lớp cư dân đến khai hoang, lập bản. Tất cả diễn ra dưới bóng mát của tán nghiến như một chứng nhân lịch sử bằng gỗ khắc ghi dòng chảy thời gian.

Đặt tay lên cái bướu nổi cục như chiếc cối đá lớn ở gốc "cụ" nghiến nghìn tuổi, Trưởng Kiểm lâm địa bàn Trần Văn Quỳnh thông tin vanh vách: đường kính 3,2 mét, cao gần 50 mét, chu vi hơn 10 mét, sần sùi u bướu cổ thụ được gắn biển "Cây di sản 1.000 tuổi" ngày 25/11/2014.

 Đây là cây gỗ nghiến to nhất vùng núi phía Bắc, ước tính khoảng 60-70 m3 gỗ, đã nhiều lần bị sét đánh cụt ngọn, trụi lá nhưng "cụ" nghiến vẫn xanh tươi, vững vàng trên núi đá. Bất cứ ai từng đến Cốc Ly đều muốn tận mắt mục sở thị "cụ" nghiến nghìn tuổi và rừng gỗ nghiến, gỗ trai "độc nhất vô nhị" nơi đây. 

Anh Quỳnh thông tin thêm, quần thể rừng gỗ nghiến, trai Cốc Ly rộng hơn 486ha, phân bố tại tiểu khu 164 và 165 trên địa phận sáu thôn: Làng Bom, Làng Đá-Sín Chải, Làng Pàm, Thẩm Phúc, Nậm Ké và Cốc Sâm thuộc xã Cốc Ly cũ, nay là Bảo Nhai. Tổng cộng có 827 cây gỗ nghiến, gỗ trai; Trong đó có tới 357 cây đạt độ tuổi từ vài trăm đến cả nghìn năm tuổi, đường kính từ 2 đến 3,2 mét, được coi là "kho vàng xanh" quý hiếm của Cốc Ly. 

Tất cả các cụ nghiến, trai đứng chân trên các vách đá đỉnh núi trải rộng hơn 400 ha đều được đánh số, đeo tên. Mỗi cây được gắn mã số tương ứng với vị trí tọa độ (qua hệ thống GPS), giúp kiểm lâm viên địa bàn dễ dàng theo dõi chiều cao, đường kính và "sức khỏe" của từng gốc cây theo thời gian thực.

Thế nên, gỗ quý là thế, đường mới mở trải nhựa êm thuận, thông thoáng, dân cư rất thưa, đi cả cây số không một ngôi nhà mà rừng vẫn vẹn nguyên, không bị xâm hại.

Mạch ngầm giữ nước và tương lai xanh dưới bóng cổ thụ

Rời cây nghiến nghìn năm, chúng tôi xuống thung lũng, nơi sông Chảy đổ về hồ thủy điện Bắc Hà kéo dài hơn 40km, chứa khoảng 170 triệu mét khối nước, được ví như là "mắt ngọc" của rừng Cốc Ly.

 Không có rừng nghiến, sẽ không có dòng nước xanh trong và nhà máy thủy điện cũng không thể vận hành bền vững. Núi đá vôi không có thảm rừng sẽ thành "núi chết" mùa khô và "lũ tử thần" mùa mưa. 

Rừng nghiến với rễ đan xen như mạng lưới khổng lồ hoạt động như "nhà máy lọc và điều tiết nước" tự nhiên, nuôi dưỡng lòng hồ suốt bốn mùa, cung cấp sản lượng điện trung bình khoảng 378 triệu kWh/năm.

Nhờ đó, hàng chục hộ người Mông đã hạ sơn nuôi cá lồng xóa nghèo, hàng trăm hộ người Dao, Nùng sắm thuyền phát triển du lịch. Chủ tịch UBND xã Bảo Nhai Đặng Văn Phương khoe, Cốc Ly đã đạt hơn 10 tiêu chí nông thôn mới, minh chứng cho việc giữ rừng là giữ sinh kế bền vững.

Chính quyền thành lập Tổ bảo vệ rừng cộng đồng gồm 18 thành viên do Sềnh làm Tổ trưởng tuần tra hằng tuần. Trưởng thôn Cốc Sâm Bàn Văn Bình chia sẻ, bà con còn giữ rừng bằng luật tục và Lễ cúng rừng vào ngày đầu tháng Hai âm lịch. 

Rừng cúng tuyệt đối nghiêm cấm mọi hành vi xâm hại; ai phạm lỗi sẽ bị phạt nặng bằng hiện vật hoặc đuổi ra khỏi bản. Chính luật tục kết hợp quy định pháp luật đã tạo nên "tấm áo giáp" bảo vệ vẹn nguyên rừng gỗ quý.

Giờ đây, Cốc Ly đang đứng trước vận hội mới khi định hướng phát triển du lịch sinh thái và trải nghiệm. "Kho vàng xanh" không còn là tài nguyên đóng kín mà đã trở thành sinh kế bền vững, mở ra hướng đi mới cho đồng bào vùng cao nhờ làm du lịch dịch vụ, homestay.

Cuối chiều, chiếc xe gầm cao đợi sẵn ở đầu dốc Thẩm Phúc lặng lẽ lăn bánh xuống núi khi ánh nắng nhạt cuối ngày hắt xuống lòng hồ phẳng lặng. Qua gương chiếu hậu, tôi ngoái nhìn tán cụ nghiến nghìn tuổi và quần thể cổ thụ đang dần khuất sau biển mây trắng bồng bềnh. Những chiến binh nghiến sừng sững hiên ngang, bền bỉ gìn giữ sự sống cho bản làng người Dao, người Mông tốt tươi, no ấm. 

Xe ngang qua phiên chợ Cốc Ly rực rỡ sắc màu, vang lên tiếng kèn môi cô gái Mông gọi mời: Mời anh đến thăm quê em / Con đường rừng dẫu chưa quen / Đất Cốc Ly nhớ mong anh lắm / Người Cốc Ly như chén rượu nồng say...

Tạm biệt Cốc Ly. Lòng bịn rịn, vấn vương. Hẹn một ngày trở lại…!

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/vang-xanh-tren-nui-da-coc-ly-179261024211014193.htm