Tranh cãi "tách - gộp" kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông: Mô hình sai hay vận hành dở?

Luồng ý kiến ủng hộ "tách" cho rằng kỳ thi "2 trong 1" đã hoàn thành sứ mệnh

Nhìn từ thực tiễn giảng dạy Chương trình giáo dục phổ thông 2028, không ít giáo viên cho rằng mô hình gộp hai mục đích vào một kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã không còn phù hợp với thực tiễn mới.

Việc vừa phải bảo đảm đặc tính của kỳ thi đại trà là tốt nghiệp, vừa phải gánh vác nhiệm vụ phân hóa tuyển sinh đại học không chỉ gây quá tải cho người học mà còn vô tình đẩy hệ thống thi cử vào những mâu thuẫn khó dung hòa về mặt lý luận lẫn thực thi.

Nghịch lý của đề thi "gánh" hai mục tiêu và sự bùng nổ kỳ thi riêng

Mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp là đánh giá diện rộng để công nhận hoàn thành chương trình phổ thông cho hàng triệu học sinh, đòi hỏi đề thi phải bám sát chuẩn kiến thức cơ bản. 

Ngược lại, tuyển sinh đại học cần độ phân hóa cao để chọn lọc. Việc bắt một đề thi gánh cả hai nhiệm vụ này vô hình trung tạo ra sự quá tải bất hợp lý.

Trực tiếp đứng lớp Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, một giáo viên giảng dạy môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật chia sẻ:

"Yêu cầu cần đạt ở mức độ phổ thông của môn học này vốn rất nhẹ nhàng, vừa sức. Nhưng khi thành môn xét tuyển đại học, đề thi buộc phải nâng độ khó và vô tình biến thành đề đánh đố. 

Bài thi đi sâu hỏi chi tiết tới từng điều luật, khoản thi hành, mức án... Việc đưa kiến thức chuyên ngành Luật của bậc đại học vào đề thi phổ thông không chỉ gây quá tải cho học sinh mà còn làm khó cả người làm đề".

Nhận định của giáo viên hoàn toàn hợp lý với những số liệu trên thực tế. Theo thống kê phổ điểm kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông vừa qua, môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật ghi nhận tỷ lệ điểm dưới trung bình tăng kỷ lục, với hơn 135.000 học sinh không đạt mức điểm 5.

Con số bài thi dưới trung bình này chính là minh chứng rõ nhất cho bất cập của đề thi gánh hai mục đích: Khi tăng độ khó để phân hóa tuyển sinh đại học, đề thi đã vượt quá năng lực tiếp thu phổ thông của số đông học sinh.

Và sự suy giảm tính phân hóa của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã thúc đẩy các trường đại học đua nhau mở các kỳ thi riêng (đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, kỳ thi chuyên biệt). 

Việc gộp thi ở phổ thông phát sinh thêm nhiều kỳ thi, nơi mà tính công bằng và công khai lại bị đặt dấu hỏi.

Nhiều thầy cô thẳng thắn chỉ ra, các kỳ thi riêng xuất hiện nhiều nhưng thiếu cơ chế kiểm soát độc lập, không công khai đề thi, đáp án. 

Học sinh vừa phải thi tốt nghiệp, vừa phải "chạy xô" thi năng lực, tư duy, luyện chứng chỉ ngoại ngữ tạo ra áp lực và chi phí rất lớn, đặc biệt là sự bất bình đẳng đối với học sinh ở vùng sâu, vùng xa.

Mâu thuẫn giữa triết lý "định tính" và thước đo "định lượng"

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được thiết kế nhằm phát triển "năng lực và phẩm chất" cho người học. Nhưng trên thực tế, việc đánh giá cuối cùng vẫn bị đóng khung trong các con số.

Phẩm chất là thứ định tính, không thể đo lường dễ dàng bằng thước đo định lượng của một bài thi trắc nghiệm. Khi điểm số vẫn là thước đo quyết định tất cả thì thực tế vẫn là "thi gì học nấy". Triết lý chương trình rất hay trên giấy, nhưng thực tiễn lại cách khá xa.

Góc nhìn phản biện: Tách hay gộp kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông không giải quyết được gốc rễ tiêu cực

Ở chiều ngược lại, một bộ phận không nhỏ các nhà giáo và chuyên gia lại giữ góc nhìn thận trọng trước đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.

Theo luồng quan điểm này, việc thay đổi hay chia nhỏ mô hình thi cử không phải là giải pháp tối ưu để triệt tiêu bất cập, bởi gốc rễ vấn đề vốn không nằm ở tên gọi kỳ thi mà xuất phát từ bài toán con người, chế tài xử lý và những vướng mắc trong vận hành chương trình tại cơ sở.

Bài toán niềm tin và chế tài nghiêm minh

Thể hiện quan điểm phản biện thẳng thắn, thầy H.V.T (giáo viên một trung học phổ thông công lập tại Ninh Bình) nêu quan điểm:

"Theo tôi, tách hay gộp không phải là vấn đề cốt lõi để giải quyết tiêu cực. Ai đảm bảo khi tách ra, việc tổ chức thi và xét tuyển ở các trường đại học hay các địa phương sẽ được làm nghiêm túc?".

Theo luồng ý kiến này, cốt lõi của sự minh bạch không nằm ở tên gọi hay mô hình kỳ thi, mà nằm ở con người, sự chỉ đạo và chế tài xử lý.

Thực tế từ sự việc xảy ra tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quang vừa qua - nơi tiêu cực bộc lộ đến mức cơ quan an ninh điều tra phải vào cuộc xử lý, cùng các phản ánh cần xác minh tại nhiều địa phương khác cho thấy - khi kết quả kỳ thi mang tính quyết định quá lớn, áp lực và động cơ tiêu cực sẽ luôn chực chờ.

Dù áp dụng mô hình thi nào, nếu thiếu đi cơ chế giám sát độc lập, nghiêm minh và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu thì nguy cơ tiêu cực sẽ luôn chực chờ.

Bất cập từ khâu vận hành Chương trình giáo dục phổ thông mới tại cơ sở

Cũng theo các thầy cô giáo, bất cập hiện nay còn đến từ việc tổ chức thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tại cơ sở. Chương trình mặc định học sinh 15 tuổi đã định hướng được nghề nghiệp để chọn môn, nhưng thực tế nhiều em chưa đủ chín chắn để xác định.

Đáng nói hơn, quyền "chọn môn" của học sinh trên thực tế lại bị giới hạn. Học sinh không được học các môn theo đúng nguyện vọng, mà phải học theo các tổ hợp do nhà trường sắp xếp dựa trên số lượng giáo viên sẵn có. 

Rõ ràng, đây là nút thắt từ khâu vận hành chương trình chứ không riêng gì do kỳ thi.

Quan điểm giữ nguyên và điều chỉnh: Cần tính ổn định cho người học

Song song với những luồng quan điểm đòi hỏi thay đổi triệt để, không ít nhà giáo lại đề xuất hướng tiếp cận thận trọng hơn: giữ vững khung mô hình hiện tại và tập trung hoàn thiện kỹ thuật ra đề cùng khâu tổ chức.

Theo góc nhìn này, một kỳ thi ổn định, ít xáo trộn chính là điểm tựa quan trọng nhất đối với tâm lý học sinh; mọi sự vướng mắc phát sinh trong giai đoạn chuyển giao Chương trình Giáo dục dục phổ thông 2018 hoàn toàn có thể giải quyết bằng việc chuẩn hóa đề thi và siết chặt kỷ cương.

Ghi nhận sự tiến bộ trong công tác coi thi

So với giai đoạn thi tự luận trước đây - thời điểm áp lực tiêu cực và tình trạng học sinh mang tài liệu vào phòng thi luôn là mối lo thường trực của giám thị - hình thức thi trắc nghiệm hiện tại đã cải thiện đáng kể kỷ cương phòng thi.

Đánh giá về khía cạnh này, một cô giáo có gần 20 năm kinh nghiệm coi thi tốt nghiệp nhìn nhận: So với trước đây, công tác coi thi hiện nay giúp giáo viên bớt áp lực tiêu cực truyền thống hơn rất nhiều. 

Việc phòng chống gian lận hiện nay chủ yếu tập trung vào ngăn chặn các thiết bị công nghệ cao, giúp kỳ thi giữ được sự nghiêm túc và trật tự cần thiết.

Yêu cầu ổn định lộ trình và đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông

Những người ủng hộ giữ nguyên mô hình cho rằng kỳ thi hiện tại về cơ bản vẫn ổn, vấn đề bộc lộ gần đây chủ yếu do kỹ thuật ra đề. Điều quan trọng nhất của kỳ thi là tính ổn định. 

Đề thi muốn phân hóa thì phải bám sát chương trình và giữ được sự ổn định qua từng năm, phân hóa từ từ. Tránh tình trạng "năm quá dễ, năm quá khó" khiến cả giáo viên lẫn học sinh rơi vào thế thụ động.

Những tranh luận thẳng thắn và trách nhiệm từ thực tiễn cơ sở cho thấy, không có một mô hình thi cử nào hoàn hảo tuyệt đối, chỉ có mô hình phù hợp nhất với điều kiện thực tiễn và đảm bảo tối đa quyền lợi người học.

Gộp hay tách, thi chung hay thi riêng - lời giải không nằm ở việc liên tục thay đổi mô hình, mà nằm ở sự nhìn nhận thẳng vào thực tế:

- Trả kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông về đúng chức năng đánh giá mặt bằng học vấn phổ thông một cách nhẹ nhàng, thực chất.

- Xây dựng cơ chế kiểm soát, chuẩn hóa và công nhận chéo kết quả giữa các kỳ thi đại học để giảm tải gánh nặng cho thí sinh.

- Siết chặt kỷ cương, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu để bảo vệ tính trung thực của mọi kỳ thi.

Đổi mới giáo dục là một hành trình dài. Và để hành trình ấy không phát sinh xáo trộn, đã đến lúc những nhà làm chính sách cần lắng nghe thực tế từ thầy cô giáo đang trực tiếp đứng lớp mỗi ngày.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/tranh-cai-tach-gop-ky-thi-tot-nghiep-trung-hoc-pho-thong-mo-hinh-sai-hay-van-hanh-do-179260722142223812.htm