Tài xế xe công nghệ và khoảng trống về địa vị pháp lý, an sinh

Nghiệp đoàn là kênh đại diện của tài xế xe công nghệ

Vấn đề địa vị pháp lý và an sinh của tài xế xe công nghệ được đặt ra rõ hơn sau những tranh luận gần đây về thu nhập, chiết khấu và chính sách của các nền tảng gọi xe.

Ngày 15/9, Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động thuộc Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo “An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp”. Báo Nhân Dân cho biết tại hội thảo, các đại biểu tập trung vào câu hỏi liệu chính sách an sinh hiện nay có theo kịp sự phát triển nhanh của mô hình lao động trên nền tảng số hay không.

Luật Công đoàn năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, quy định về nghiệp đoàn cơ sở, là tổ chức cơ sở của Công đoàn Việt Nam tập hợp những người làm việc không có quan hệ lao động, cùng ngành, nghề hoặc những người lao động đặc thù khác.

Trên thực tế, mô hình này đã được triển khai trước khi quy định mới có hiệu lực. Tháng 7/2024, Liên đoàn Lao động thành phố Đà Nẵng thành lập Nghiệp đoàn Lái xe công nghệ Grab với 184 thành viên ban đầu.

Đến tháng 6/2026, Liên đoàn Lao động thành phố Đà Nẵng tiếp tục trao 203 thẻ bảo hiểm tai nạn cho đoàn viên Nghiệp đoàn Lái xe công nghệ Grab, với tổng kinh phí gần 25 triệu đồng. Hoạt động này cho thấy nghiệp đoàn đã trở thành một kênh tập hợp và chăm lo trực tiếp cho tài xế, thay vì chỉ tồn tại trên phương diện tổ chức.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình nghiệp đoàn cũng đang được mở rộng tới những người chạy nhiều nền tảng khác nhau. Theo thông tin được công bố tại hội thảo ngày 15/9, Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân có hơn 1.600 đoàn viên hoạt động trên các nền tảng Grab, Be và Xanh SM.

Khoảng trống lớn nằm ở bảo hiểm xã hội

Theo Báo Nhân Dân, Thành phố Hồ Chí Minh hiện có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và giao hàng. Đây là lực lượng có quy mô lớn, hoạt động thường xuyên nhưng vẫn còn khoảng trống về bảo hiểm và cơ chế bảo đảm an sinh.

Khảo sát 141 tài xế Grab, Xanh SM và Be được công bố tại hội thảo cho thấy 73,8% từng gặp va chạm hoặc tai nạn trong quá trình làm việc; hơn 65% từng gặp tình trạng lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối. Trong khi đó, phần lớn tài xế chưa được tiếp cận bảo hiểm xã hội bắt buộc.

VnExpress dẫn kết quả khảo sát cho biết gần 94% tài xế được hỏi coi chạy xe công nghệ là công việc chính, hơn 35% làm việc trên 10 giờ mỗi ngày. Gần 88% mong muốn có một cơ chế phù hợp để tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, trong khi gần 93% mong muốn nghề nghiệp và địa vị pháp lý của mình được công nhận.

Những con số này cho thấy vấn đề của tài xế công nghệ không chỉ nằm ở mức thu nhập trên từng chuyến xe. Khi công việc trên nền tảng trở thành nguồn sống chính, những rủi ro như tai nạn, mất khả năng lao động, thai sản hoặc nhu cầu bảo đảm thu nhập khi về già trở thành vấn đề an sinh dài hạn.

Tài xế là đối tác hay người lao động?

Trong điều khoản dịch vụ được cập nhật ngày 20/7/2026, Grab xác định thỏa thuận giữa Grab và tài xế là “thỏa thuận hợp tác về việc cung cấp dịch vụ thông qua Ứng dụng Grab”. Tài xế được gọi là “Đối tác”, không phải người lao động hoặc nhân sự của Grab. Grab cũng quy định đối với tài xế xe hai bánh, khoản Grab nhận được được xác định là doanh thu từ hoạt động hợp tác kinh doanh với đối tác.

Đối với tài xế xe bốn bánh, điều khoản của Grab còn cho thấy có thể tồn tại một bên trung gian là đơn vị kinh doanh vận tải hoặc đơn vị quản lý đội xe. Quan hệ cụ thể giữa tài xế với những đơn vị này được điều chỉnh bởi thỏa thuận riêng.

Trong khi đó, pháp luật lao động và bảo hiểm xã hội không chỉ dựa vào tên gọi của thỏa thuận để xác định quan hệ giữa các bên. Trường hợp một thỏa thuận có việc làm được trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì bản chất quan hệ cần được xem xét theo các quy định pháp luật tương ứng. Đây cũng là lý do vấn đề bảo hiểm xã hội của tài xế công nghệ đang được đặt ra như một bài toán chính sách riêng.

Tại hội thảo "An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp", các chuyên gia đề xuất nghiên cứu một khung pháp lý phù hợp hơn đối với lao động nền tảng, thay vì chỉ đặt tài xế vào một trong hai nhóm là người lao động theo quan hệ lao động truyền thống hoặc người tự làm việc. Một số đề xuất tập trung vào việc mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc, xây dựng phương thức đóng phù hợp với thu nhập không ổn định và nghiên cứu cơ chế đóng góp theo từng chuyến hoặc khoản thu nhập phát sinh. 

Cùng với đó, đại diện Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh cho biết sẽ phối hợp với các bên liên quan kiến nghị các nền tảng minh bạch thuật toán, thúc đẩy cơ chế thương lượng về tỷ lệ chiết khấu và mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với tài xế công nghệ.

Kinh tế nền tảng đang tạo ra những cách làm việc mới, trong khi ranh giới giữa “đối tác” và “người lao động” ngày càng khó được nhìn nhận chỉ bằng tên gọi của một hợp đồng. Cùng với sự phát triển của công nghệ, những mô hình việc làm mới cũng liên tục xuất hiện, đặt ra những vấn đề mà các quy định hiện hành có thể chưa bao quát hết.

Khi công nghệ thay đổi cách con người làm việc, pháp luật cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi để đồng hành với thực tiễn. Làm thế nào để giữ được sự linh hoạt của kinh tế nền tảng, nhưng đồng thời không để những người phụ thuộc vào công việc trên nền tảng đứng ngoài các cơ chế bảo vệ về quyền lợi và an sinh? Đây có lẽ là câu hỏi không chỉ dành cho tài xế công nghệ, mà còn cho chính sách lao động trong một thị trường việc làm đang thay đổi từng ngày.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/tai-xe-xe-cong-nghe-va-khoang-trong-ve-dia-vi-phap-ly-an-sinh-179260916111609432.htm