Nỗi sợ dịch bệnh do virus Nipah bùng phát - ám ảnh hậu COVID-19

Virus Nipah là gì và vì sao nguy hiểm?

Virus Nipah (Nipah virus - NiV) là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus, gây bệnh nguy hiểm ở cả người và động vật. Đây là bệnh truyền từ động vật sang người (zoonotic), trong đó dơi ăn quả thuộc chi Pteropus được xác định là vật chủ tự nhiên mang virus mà không biểu hiện triệu chứng.

Con người có thể nhiễm Nipah qua nhiều con đường: tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc động vật trung gian nhiễm bệnh (điển hình là heo), ăn trái cây hoặc thực phẩm bị dơi làm nhiễm, uống nước mật cọ tươi bị ô nhiễm, hoặc tiếp xúc gần với người bệnh qua dịch tiết hô hấp, nước bọt và các dịch cơ thể khác.

Điều khiến Nipah đặc biệt nguy hiểm nằm ở biểu hiện lâm sàng nặng, thường dẫn tới viêm não cấp, tiến triển rất nhanh và có thể gây tử vong chỉ sau vài ngày kể từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ tử vong của Nipah dao động từ 40-75%, cao hơn nhiều so với hầu hết các bệnh truyền nhiễm đang lưu hành.

Lịch sử các đợt bùng phát: một mối đe dọa âm ỉ suốt hơn 25 năm

Giai đoạn 1998-1999: Lần đầu thế giới biết đến virus Nipah

Virus Nipah lần đầu được ghi nhận vào cuối năm 1998 tại Malaysia, khi hàng loạt nông dân và công nhân chăn nuôi heo mắc viêm não không rõ nguyên nhân. Ban đầu, bệnh bị chẩn đoán nhầm là viêm não Nhật Bản, dẫn tới các biện pháp kiểm soát không hiệu quả.

Đến năm 1999, giới khoa học xác định tác nhân gây bệnh là một loại virus hoàn toàn mới, được đặt tên là "Nipah" theo tên ngôi làng nơi ghi nhận ca bệnh đầu tiên. 

Dịch bệnh lây lan theo chuỗi: dơi ăn quả → heo → người, khiến hơn 260 người mắc bệnh, trên 100 người tử vong và buộc Malaysia phải tiêu hủy hơn một triệu con heo. 

Dịch sau đó lan sang Singapore thông qua lao động nhập cư làm việc trong các lò mổ.

Đây là đợt bùng phát Nipah lớn nhất trong lịch sử, đồng thời đặt ra nền tảng nhận thức toàn cầu về các bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật hoang dã.

Năm 2001: Nipah xuất hiện tại Bangladesh, thay đổi mô hình lây nhiễm

Năm 2001, Bangladesh ghi nhận các ca Nipah đầu tiên, nhưng không liên quan đến chăn nuôi heo. 

Điều tra dịch tễ cho thấy nguồn lây chủ yếu là nước mật cọ tươi bị dơi làm nhiễm, đánh dấu một mô hình lây truyền mới: dơi → người trực tiếp.

Từ đó đến nay, Bangladesh trở thành điểm nóng Nipah kéo dài, với các ổ dịch nhỏ xuất hiện gần như hằng năm, chủ yếu vào mùa thu hoạch mật cọ.

Giai đoạn 2001-2010: Phát hiện lây truyền người sang người

Trong quá trình theo dõi các ổ dịch tại Bangladesh, WHO và các tổ chức y tế quốc tế lần đầu xác nhận virus Nipah có khả năng lây từ người sang người, đặc biệt trong bối cảnh chăm sóc bệnh nhân tại gia đình hoặc trong cơ sở y tế thiếu kiểm soát nhiễm khuẩn.

Một số ổ dịch ghi nhận virus Nipah lây truyền từ người sang người đặc biệt là giữa các thành viên gia đình và người chăm sóc của bệnh nhân nhiễm bệnh, làm gia tăng đáng kể mức độ cảnh báo toàn cầu đối với Nipah.

Giai đoạn 2007-2014: Ấn Độ bước vào vùng nguy cơ

Ấn Độ, đặc biệt là bang Tây Bengal giáp Bangladesh, bắt đầu ghi nhận các ca Nipah lẻ tẻ. Các ca bệnh thường có liên quan đến tiếp xúc môi trường tự nhiên có dơi ăn quả hoặc di chuyển xuyên biên giới. Dù số ca không lớn, tỷ lệ tử vong cao khiến Nipah được xếp vào nhóm bệnh nguy hiểm cần giám sát chặt chẽ.

Năm 2018, bang Kerala (Ấn Độ) đối mặt với một trong những ổ dịch Nipah nghiêm trọng nhất của nước này. Dịch lây lan trong gia đình và bệnh viện, khiến 23 người nhiễm bệnh và 17 người tử vong. Nhờ các biện pháp cách ly nghiêm ngặt, truy vết tiếp xúc và truyền thông cộng đồng quyết liệt, ổ dịch được khống chế trong thời gian ngắn, trở thành một bài học điển hình về kiểm soát Nipah.

Giai đoạn 2019-2023: Tái phát nhỏ lẻ nhưng dai dẳng

Trong giai đoạn này, Nipah tiếp tục xuất hiện rải rác tại Bangladesh và Ấn Độ. Các ổ dịch có quy mô nhỏ, song tỷ lệ tử vong vẫn duy trì ở mức cao, cho thấy virus không suy yếu theo thời gian.

Năm 2024: Xuất hiện nhiều ca bệnh nhỏ lẻ ở Bangladesh

Bệnh nhiễm virus Nipah (NiV) tại Bangladesh có tính chất theo mùa rõ rệt, thường bùng phát hằng năm trong khoảng từ tháng 12 đến tháng 4, trùng với giai đoạn thu hoạch và tiêu thụ nhựa cây chà là - một trong những con đường lây truyền chính từ dơi sang người.

Theo thông tin cập nhật, từ ngày 1/1- 9/2/2024, Bangladesh đã ghi nhận hai trường hợp nhiễm NiV được xác nhận bằng xét nghiệm tại khu vực Dhaka; cả hai bệnh nhân đều đã tử vong.

Năm 2026: Nipah tái xuất, thế giới nâng mức cảnh giác

Ngay đầu năm 2026, Ấn Độ tiếp tục ghi nhận các ca Nipah mới tại Kerala và Tây Bengal. Nhiều nhân viên y tế trở thành đối tượng tiếp xúc gần, buộc chính quyền phải triển khai cách ly quy mô lớn và tăng cường kiểm soát y tế tại một số cửa khẩu. Dù WHO khẳng định chưa có bằng chứng Nipah gây đại dịch toàn cầu, tổ chức này nhấn mạnh nguy cơ khu vực là rất đáng lo ngại.

Triệu chứng, diễn biến và nỗi sợ mang tên "viêm não cấp"

Sau thời gian ủ bệnh từ 4-14 ngày (có trường hợp kéo dài hơn), người nhiễm Nipah thường xuất hiện các triệu chứng giống cúm như sốt cao, đau đầu, đau cơ, ho, buồn nôn. Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn, bệnh có thể tiến triển sang viêm não cấp, gây lú lẫn, co giật, hôn mê và tử vong nhanh chóng.

Một số bệnh nhân sống sót vẫn phải đối mặt với di chứng thần kinh kéo dài, thậm chí xuất hiện viêm não tái phát sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.

WHO xếp virus Nipah vào nhóm mầm bệnh ưu tiên cao, do chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Tuy vậy, tổ chức này nhấn mạnh Nipah không lây lan dễ dàng như COVID-19, và các ổ dịch hiện nay vẫn có thể kiểm soát nếu phát hiện sớm và áp dụng biện pháp y tế phù hợp.

WHO khuyến cáo các quốc gia tăng cường giám sát dịch tễ, kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện, theo dõi chặt chẽ người tiếp xúc gần và truyền thông minh bạch để tránh gây hoang mang trong cộng đồng.

Việt Nam: Bộ Y tế khuyến cáo không ăn trái cây bị dơi, chim cắn phòng virus Nipah

Tại Việt Nam, Bộ Y tế khẳng định chưa ghi nhận ca mắc virus Nipah, song đã xếp bệnh này vào nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần giám sát. 

Các cơ sở y tế được yêu cầu tăng cường phát hiện sớm các trường hợp viêm não không rõ nguyên nhân, đặc biệt ở người có tiền sử đi về từ vùng dịch.

Hiện Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc virus Nipah. Người dân không nên hoang mang, song cần chủ động nâng cao ý thức phòng ngừa, thực hiện nghiêm các khuyến cáo y tế để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

Virus Nipah không phải là mối đe dọa mới, nhưng sự tái xuất của nó trong bối cảnh thế giới vừa trải qua đại dịch COVID-19 khiến nỗi lo dịch bệnh dễ dàng lan rộng. Thay vì hoang mang, các chuyên gia y tế nhấn mạnh điều quan trọng nhất là hiểu đúng, phòng đúng và cảnh giác dựa trên cơ sở hiểu biết về khoa học và y tế.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/noi-so-dich-benh-do-virus-nipah-bung-phat-am-anh-hau-covid-19-179260127101747845.htm