Kiến trúc sư Ernest Hebrard: Góc nhìn mỹ thuật Đông Dương trong quy hoạch Hà Nội thế kỷ trước
Từ những công trình đầu tiên mang dấu ấn giao thoa Đông - Tây đến một đồ án quy hoạch đô thị mang tầm nhìn dài hạn, kiến trúc sư Ernest Hébrard đã đặt nền móng cho phong cách kiến trúc Đông Dương và để lại một di sản vô hình vẫn còn in đậm trong cấu trúc thành phố hôm nay.
Ernest Hébrard - người đem chất Pháp vào Đông Dương
Trong tiến trình đô thị hóa đầu thế kỷ XX, Hà Nội không chỉ thay đổi về diện mạo không gian mà còn trải qua một sự chuyển dịch sâu sắc về tư duy kiến trúc. Ở giao điểm đó, kiến trúc sư Ernest Hébrard đã để lại dấu ấn đặc biệt: đặt nền móng cho phong cách kiến trúc Đông Dương, đồng thời mở ra một cách tiếp cận quy hoạch đô thị mang tính hiện đại và dài hạn.
Từ kiến trúc thuộc địa đến đối thoại văn hóa
Những năm 1920, khi chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai được thúc đẩy mạnh mẽ, Hà Nội bước vào giai đoạn mở rộng và tái cấu trúc không gian đô thị. Khu phố Tây dần hình thành bên cạnh khu phố cổ truyền thống, tạo nên hai lớp không gian với hai hệ giá trị khác biệt.
Trước đó, kiến trúc thuộc địa tại Hà Nội chủ yếu mang phong cách cổ điển Pháp: đăng đối, bề thế nhưng nặng tính áp đặt và ít quan tâm đến điều kiện khí hậu cũng như văn hóa bản địa. Sự xuất hiện của Hébrard đã tạo nên một bước ngoặt.
Thay vì tiếp tục sao chép mô hình kiến trúc châu Âu, ông lựa chọn một hướng đi khác: Đưa kiến trúc vào trạng thái đối thoại với môi trường và văn hóa bản địa. Chính từ tư duy này, phong cách kiến trúc Đông Dương dần được hình thành - không phải như một sự pha trộn ngẫu nhiên, mà là một quá trình chọn lọc và thích nghi có ý thức.
Đại học Dược Hà Nội là công trình kiến trúc tiêu biểu của Hébrard.
Đại học Đông Dương: Thử nghiệm đầu tiên của một phong cách mới
Công trình Đại học Đông Dương (nay là Đại học Dược Hà Nội) là dấu mốc khởi đầu cho phong cách kiến trúc Đông Dương tại Hà Nội.
Khi tiếp nhận dự án vào đầu thập niên 1920, Hébrard đã tạm dừng phương án thiết kế cũ mang phong cách cổ điển để nghiên cứu lại toàn bộ theo hướng thích nghi. Những thay đổi được thực hiện không chỉ ở chi tiết mà ở cấp độ tư duy: hệ mái vòm được thay bằng mái ngói dốc nhiều lớp, các yếu tố trang trí gợi nhắc kiến trúc đình chùa, hệ thống thông gió và che nắng được chú trọng nhằm phù hợp với khí hậu nhiệt đới.
Đáng chú ý, sự điều chỉnh còn lan sang không gian nội thất, nơi các tác phẩm của họa sĩ Victor Tardieu cũng được tiết chế và biến đổi để phù hợp hơn với tinh thần Á Đông.
Dù vẫn còn dấu vết của kiến trúc kinh viện, công trình này đã mở ra một hướng đi mới - nơi kiến trúc không còn là sự áp đặt, mà trở thành sự dung hòa.
Đại học Dược Hà Nội vừa mang dấu ấn văn hóa truyền thống Việt Nam vừa mang dấu ấn phong cách kiến trúc phương Tây đồng thời rất hài hòa với phong cảnh phố phường thủ đô và thích ứng với khí hậu miền Bắc.
Những bước tiến tới sự dung hòa hoàn chỉnh
Sau công trình thử nghiệm đầu tiên, các thiết kế tiếp theo của Hébrard cho thấy sự trưởng thành rõ rệt trong việc kết hợp hai hệ giá trị Đông - Tây.
Nhà thờ Cửa Bắc là một ví dụ tiêu biểu với bố cục phi đối xứng, phá vỡ nguyên tắc đăng đối quen thuộc của kiến trúc tôn giáo phương Tây. Tháp chuông lệch và không gian linh hoạt đã giúp công trình thích ứng với khu đất không thuận lợi, đồng thời tạo nên một diện mạo gần gũi hơn với cảnh quan đô thị Hà Nội.
Trong khi đó, Nha Tài chính Đông Dương (nay là trụ sở Bộ Ngoại giao) thể hiện sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa công năng phương Tây và hình thức phương Đông. Hệ mái nhiều lớp, ô văng dốc và hệ thống cửa thông gió được tổ chức hợp lý, vừa đảm bảo hiệu quả sử dụng vừa tạo nên nhịp điệu thẩm mỹ mềm mại.
Đỉnh cao của phong cách này có thể thấy ở Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), nơi kiến trúc, cảnh quan và yếu tố văn hóa hòa quyện thành một tổng thể hài hòa, gợi mở chiều sâu lịch sử và bản sắc dân tộc.
Tư duy quy hoạch tổng thể Hà Nội của Ernest Hébrard
Không chỉ dừng lại ở kiến trúc công trình, Ernest Hébrard còn đặt nền móng cho một cách tiếp cận quy hoạch đô thị hiện đại tại Hà Nội.
Ông đề xuất một đồ án tổng thể dựa trên các nguyên tắc tiên tiến như phân khu chức năng (zoning), tổ chức không gian theo trục đối xứng và phát triển hệ thống giao thông xuyên tâm kết hợp đường vòng. Thay vì cải tạo sâu khu phố cũ, ông lựa chọn hướng mở rộng đô thị sang các khu vực mới, đặc biệt về phía Tây, Đông và Đông Bắc.
Quy hoạch của Hébrard còn thể hiện tầm nhìn tích hợp khi kết hợp các yếu tố hành chính, công nghiệp và không gian xanh. Một công viên lớn phía Tây thành phố, lấy cảm hứng từ Bois de Boulogne, được đề xuất như một “lá phổi” điều hòa môi trường sống.
Dù phần lớn đồ án không được triển khai đầy đủ, cấu trúc tư duy mà ông đặt ra vẫn mang giá trị nền tảng cho các định hướng phát triển đô thị về sau.
Di sản vô hình trong thành phố hôm nay
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu như Ngô Huy Quỳnh hay Nguyễn Đình Toàn, giá trị lớn nhất mà Hébrard để lại không chỉ nằm ở những công trình cụ thể, mà còn ở tư duy quy hoạch và cách tiếp cận văn hóa trong kiến trúc đô thị.
Ông đã góp phần chuyển dịch kiến trúc từ một công cụ thể hiện quyền lực thuộc địa thành một phương tiện đối thoại với bản địa. Đồng thời, những định hướng về mở rộng đô thị, phân khu chức năng và tổ chức trung tâm hành chính của ông vẫn có thể nhận thấy trong cấu trúc Hà Nội hiện đại.
Trong bối cảnh một đô thị đang phát triển nhanh với nhiều áp lực về không gian và bản sắc, nhìn lại những ý tưởng từ gần một thế kỷ trước không chỉ mang ý nghĩa lịch sử. Đó còn là một gợi mở quan trọng: một thành phố bền vững không chỉ được xây dựng bằng hạ tầng, mà còn cần một tầm nhìn dài hạn và sự thấu hiểu sâu sắc về văn hóa nơi nó tồn tại.
