Hoạt động khuyến học trong giúp đỡ học sinh học tập ở các làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ thời xưa
Giúp đỡ học sinh trong học tập là hoạt động khuyến học của làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ thể hiện trong văn bia lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, khẳng định vai trò của làng xã trong việc tác thành nhân tài , tinh thần tương thân, tương ái mang bản sắc văn hóa của người Việt.
Có nhiều hình thức khác nhau để giúp đỡ học sinh trong học tập. Trước tiên là tạo điều kiện thuận lợi về giấy bút và tài liệu học tập cho người đi học.
Thôn Hạnh Đàn, xã Lại Thượng, huyện Thạch Thất (nay là xã Thạch Thất, thành phố Hà Nội) có hòm sách công dùng cho học sinh trong học tập, tựa như ngày nay là "Thư viện" của thôn, cho biết: "Các bộ kinh sử thư tịch trong hòm sách công của trường thì các vị lương chính trong làng mỗi năm phải hai lần đem phơi vào các ngày trời nắng, có giao nhận, ghi chép, không được cho mượn mang về nhà. Ai vi phạm sẽ phải bồi thường".
Từ đó dân làng quy định: "Các văn sĩ trong thôn mà số sách vở dùng ở học đường chưa đủ, sẽ tùy theo điều kiện của dân để mua cho một bộ".
Có nơi đặt ruộng, gọi là "Khuyến học điền" (Ruộng khuyến học) cho học sinh trong xã, như xã Tây Đằng, huyện Tiên Phong (nay là xã Quảng Oai, thành phố Hà Nội) gồm 2 mẫu, chuyên dùng vào giấy bút, quy định: "Đem phát canh thu mỗi mẫu 21 quan tiền, 2 mẫu thành 42 quan, lấy làm khuyến khích giấy bút cho người đi học. Hằng năm vào ngày duyệt khóa, có bao nhiêu người tham dự cứ chia đều cùng hưởng".
Cách phân phát giấy bút này có tính chất đồng đều, vì ai cũng được hưởng, nhằm mục đích khuyến khích học tập cho tất cả sĩ tử trong làng.
Hương học bi ký, ghi thôn Hạnh Đàn, xã Lại Thượng, huyện Thạch Thất cấp giấy bút cho học sinh của thôn học tập.
Cũng là phát giấy bút nhưng có nơi lại căn cứ theo kết quả khảo hạch của học sinh, do chức sắc địa phương làm giám khảo, sau đó sĩ tử mới được nhận phần trợ cấp, như xã Phú Đa, huyện Bạch Hạc (nay là xã Vĩnh Phú, tỉnh Phú Thọ): nguyên xã có 3 mẫu ruộng "trát bút" giao cho Hội Tư văn cày cấy, hễ vào 2 kỳ sóc, vọng (mùng 1, ngày rằm) hằng tháng, xã chỉnh biện 1.000 tờ giấy nhỏ, mời sĩ nhân đến dự.
Ai dự "đại tập" có mặt bên tả của sinh từ (đề thi gồm 1 bài thơ hoặc 1 bài phú tứ lục). Người nào trúng thứ nhất được thưởng 300 tờ, trúng thứ hai, trúng thứ ba, mỗi người được thưởng 200 tờ.
Ai dự "tiểu tập" có mặt bên hữu của sinh từ (đề thi gồm câu đối), người nào trúng thứ nhất được thưởng 200 tờ, trúng thứ hai được thưởng 100 tờ". Cách trợ cấp giấy bút như vậy không cào bằng, nhằm khuyến khích sĩ tử phải phấn đấu vươn lên trong học tập, nếu muốn nhận được phần giấy viết nhiều hơn so với người khác.
Miễn sưu sai, tạp dịch là cách tiếp theo của làng xã trong việc giúp đỡ học sinh học tập. Theo quy định của làng xã, người nam giới có độ tuổi từ 18 trở lên được xếp hạng tráng đinh và phải chịu phu phen, tạp dịch như mọi thành viên khác trong làng xã.
Trong khi sĩ nhân ở làng xã có độ tuổi 18 là bình thường nên không thể không chịu sưu sai, tạp dịch do làng xã phân bổ. Tuy nhiên, miễn sưu sai, tạp dịch của làng xã cho người đi học luôn đi kèm với điều kiện phải là người có ý chí vươn lên trong học tập và thi cử.
Lấy xã Vĩnh Phúc, huyện Quỳnh Côi (nay thuộc địa bàn huyện Quỳnh Phụ cũ, tỉnh Thái Bình) làm ví dụ: người dân ở đây xác định: "Người đi học lúc nhỏ chưa cố gắng công phu, khi trưởng thành lại bức bách ở công dịch", do vậy, khuyến khích: "Người nào trong xã có ý chí chuyên cần ở việc học, các việc canh điếm, canh thuế vụ, trông nom thuế màu, đắp đường xá, khơi hào rãnh sẽ nhất loạt cho miễn trừ, khiến họ không phải gián đoạn việc học".
Tương tự như thôn Đoài, xã Da Hạ, huyện Kim Anh (nay là xã Nội Bài, thành phố Hà Nội), người dân nơi đây cho biết: "Hễ sĩ nhân chuyên cần nghiệp học, phàm các việc khiêng vác và lao dịch đều cho miễn trừ để trọng đạo Nho. Người nào vừa làm ruộng vừa học, giữa đường mà bỏ học thì không được miễn trừ".
Hoặc như xã Cẩm Xá, huyện Cẩm Khê (nay thuộc địa bàn huyện Cẩm Khê cũ, tỉnh Phú Thọ), dân xã vùng trung du, một mặt xác định "nuôi dưỡng người đi học" là trách nhiệm của địa phương, nhưng mặt khác cũng khẳng định: "Hễ người nào trong xã đã ghi vào sổ hương ẩm mà có chí vươn lên, để tâm vào việc học ở làng, ở huyện, ở nước, cần chuyên học nghiệp, đặt các việc khác ra ngoài, chỉ tiềm tâm học tập, mong muốn có được danh vọng, bản xã đồng ý trừ sưu sai, tạp dịch".
Đáng chú ý có những vạn chài sinh sống bằng nghề đánh bắt cá trên sông, cuộc sống không cố định như trên đất liền nhưng cũng miễn trừ tạp dịch cho người đi học như các làng xã làm nông nghiệp. Song việc miễn từ tạp dịch của các vạn chài thường không gắn với điều kiện bắt buộc nào.
Có thể thấy điều này ở vạn Hà Trì, xã Hạ Trì, huyện Từ Liêm (nay thuộc địa bàn huyện Từ Liêm cũ, thành phố Hà Nội), người dân nơi đây quy định: " Người nào trong vạn theo đuổi nghiệp học, bản vạn đồng thuận trừ các khoản tạp dịch".
Khi học sinh có kiến thức nhất định, nếu thi khảo hạch hoặc cao hơn là thi Hương, do điều kiện đường xá xa xôi sẽ được làng xã tạo điều kiện vật chất bằng cách cấp tiền lộ phí. Xã Đồng Thủy, huyện Nam Xang (nay là xã Nhân Hà, tỉnh Ninh Bình) cho thấy điều đó, do bản xã " lấy văn học làm trọng" nên đề ra lệ " được cấp 5 quan tiền nếu người nào khảo khóa ở tỉnh, 10 quan tiền cho người tham dự thi Hương".
Nếu học sinh thi đỗ từ khảo khóa trở lên thì được thưởng bằng vật chất, chủ yếu là ruộng, thứ tài sản thiết thực đối với người dân làm nông nghiệp, giúp học sinh có thể canh tác, thu nguồn lợi lương thực phục vụ cho bản thân học tập. Đương nhiên muốn nhận được suất ruộng, sĩ nhân phải đáp ứng yêu cầu do làng xã đặt ra.
Thôn Đông, xã Cảnh Thụy, huyện Yên Dũng (nay là phường Cảnh Thụy, thành phố Bắc Ninh) là như vậy: " Học sinh trong thôn, cứ 3 năm mở một kỳ khảo khóa tổ chức vào tháng 2, học điền đặt làm 3 hạng: hạng nhất gồm 8 sào, hạng 2 gồm 7 sào, hạng 3 gồm 6 sào. Ai tinh thông văn lý đỗ hạng nhất, nhận số ruộng hạng nhất, ai đỗ hạng 2 nhận ruộng hạng 2, ai đỗ hạng 3 nhận ruộng hạng 3".
Có khi thưởng bằng thóc, giúp người đi học có lương thực để trang trải cuộc sống, như xã Ngọc Than, huyện Quốc Oai (nay là xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội), tại đây người dân có quỹ "Hý lẫm", tức "Kho thóc", quy định " Hằng năm vào 2 kỳ sóc, vọng mỗi tháng, học sinh có mặt tại đình khảo hạch việc học, sĩ nhân cứ theo thứ tự đỗ khảo hạch mà lĩnh thóc từ kho thóc".
Sau cùng, để học sinh có thành tựu cụ thể trong học tập, tức phải đỗ đạt qua các kỳ thi Hương và thi Hội do nhà nước tổ chức, nhiều làng xã khuyến khích bằng tiền không ngoài mục đích giúp người đi học phát huy cao độ tài năng bản thân, mang lại vinh quang cho làng xã.
Tiêu biểu trong số này là xã Tốt Động, huyện Chương Mỹ (nay là xã Quảng Bị, thành phố Hà Nội):" Người nào đỗ khoa trường hạng nhất [Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa] mừng tiền 120 quan; hạng Nhị giáp [Hoàng giáp] mừng tiền 100 quan; hạng Tam giáp [Tiến sĩ] mừng tiền 80 quan; hạng Phó bảng mừng tiền 60 quan; hạng Trung khoa [Hương cống triều Lê, Cử nhân triều Nguyễn] mừng tiền 40 quan; hạng Tiểu khoa [Sinh đồ triều Lê, Tú tài triều Nguyễn] mừng tiền 20 quan".
*TS Nguyễn Hữu Mùi, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, hiện là Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long.