GS.TS Nguyễn Thị Doan: Nâng tầm tư duy khoa học về khuyến học, để giữ khí thế học tập suốt đời
Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam - GS.TS Nguyễn Thị Doan khẳng định sau nhiều nghiên cứu tâm huyết về hành trình xây dựng xã hội học tập ở nước ta: Phải nhìn nhận khuyến học là một lĩnh vực khoa học, có như vậy mới có thể đưa phong trào học tập suốt đời đi vào chiều sâu, thực chất, bền vững trong kỷ nguyên số.
GS.TS Nguyễn Thị Doan - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Phó Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam đã có cuộc trao đổi, chia sẻ cởi mở với Tạp chí Công dân và Khuyến học về quá trình kế thừa, phát huy, xây dựng phong trào khuyến học 30 năm qua của Hội Khuyến học Việt Nam nhân dịp kỷ niệm Ngày Khuyến học Việt Nam 2/10 và kỷ niệm 30 năm thành lập Hội Khuyến học Việt Nam. Trong đó, đáng chú ý, GS.TS Nguyễn Thị Doan khẳng định: "Khuyến học là một lĩnh vực khoa học" đòi hỏi phải nhìn nhận đúng, trúng, và triển khai hiệu quả trong kỷ nguyên số.
KHUYẾN HỌC, KHUYẾN TÀI
LÀ MỘT LĨNH VỰC KHOA HỌC
Tạp chí Công dân và Khuyến học: Thưa GS.TS Nguyễn Thị Doan, xuyên suốt quá trình lãnh đạo Hội Khuyến học Việt Nam, Giáo sư luôn kiên trì nhấn mạnh việc nâng tầm công tác khuyến học thành một "lĩnh vực khoa học". Xin Giáo sư chia sẻ về tư duy làm khuyến học mới mẻ này?
GS.TS Nguyễn Thị Doan: Đúng vậy, đây là một góc nhìn rất mới nhưng có tính quyết định về công tác khuyến học trong thời kỳ mới!
Trước đây, nhiều người vẫn nghĩ khuyến học, khuyến tài hay xây dựng xã hội học tập chỉ đơn thuần là một nghiệp vụ của cán bộ phong trào, một hoạt động hô hào bề nổi. Nhưng chúng tôi - với tư cách một cán bộ khuyến học thì xác định đây là một lĩnh vực khoa học cần phải được nghiên cứu bài bản và chuyên sâu.
Sở dĩ nói như vậy là bởi giáo dục nhà trường vai trò giống như "người kéo", còn xây dựng xã hội học tập thông qua giáo dục thường xuyên, đào tạo nghề... chính là "người đẩy" giáo dục. Có người kéo, người đẩy thì giáo dục mới trọn nghĩa.
Nếu không có khoa học khuyến học, không có các chương trình nghiên cứu thực tiễn, không có các học bổng hay truyền thông lan tỏa những tấm gương tiêu biểu khích lệ sự học thì làm sao hình thành nên một "văn hóa học tập" bền vững trong toàn dân?
Chính vì coi khuyến học là khoa học, nên suốt 10 năm qua trên cương vị Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, trước khi đưa ra một chủ trương lớn, tôi đều tổ chức các hội thảo khoa học nghiêm túc để mở đường.
Chẳng hạn, để ban hành 5 bộ tiêu chí mô hình học tập, Hội Khuyến học Việt Nam đã phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ban Tuyên giáo Trung ương, các trường đại học và các nhà khoa học lớn để thảo luận, phản biện rất kỹ lưỡng.
Bằng phương pháp luận khoa học, Hội Khuyến học Việt Nam đã phát hiện và giải quyết rất nhiều vấn đề thực tiễn lớn. Từ việc nghiên cứu tâm lý học tập của người lớn, chuyển đổi nhận thức từ "mô hình hiếu học" sang "mô hình học tập", mở rộng từ 2, 3 mô hình ban đầu lên thành 5 mô hình (bổ sung Đơn vị học tập và Công dân học tập). Và giờ đây là "trau chuốt" lại toàn bộ các tiêu chí theo hướng số hóa và xanh hóa đều dựa trên cơ sở khoa học vững chắc.
GẮN SỐ HÓA - XANH HÓA VÀO TỪNG TIÊU CHÍ HỌC TẬP
Tạp chí Công dân và Khuyến học: Từ nền tảng khoa học về khuyến học, bước vào giai đoạn phát triển mới sau 5 năm triển khai Quyết định 387/QĐ-TTg, Quyết định 677/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Hội Khuyến học Việt Nam đặt ra những yêu cầu cốt lõi nào để đưa 5 mô hình học tập đi vào chiều sâu thưa Giáo sư?
GS.TS Nguyễn Thị Doan: Có thể thấy rằng, chặng đường vừa qua đã đánh dấu sự phát triển rõ rệt cả về lượng lẫn về chất. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của kỷ nguyên số căn bản và toàn diện, Hội Khuyến học Việt Nam càng phải nỗ lực làm tốt hơn nữa thông qua 3 trọng tâm cốt lõi.
Trước hết và chi phối toàn bộ công tác Hội hiện nay là phải gắn chặt khuyến học, khuyến tài với xu hướng số hóa và xanh hóa. Sự gắn kết này được lồng ghép trực tiếp vào bộ tiêu chí đánh giá của 5 mô hình học tập.
Nếu như ở các nhiệm kỳ trước, việc đánh giá Gia đình học tập chủ yếu dựa vào các tiêu chí cơ bản như xóa mù chữ, không có trẻ bỏ học, số lượng học sinh giỏi.. thì đến nay, các tiêu chí đã nâng lên thành đánh giá năng lực tự học và tự nghiên cứu.
Bước sang giai đoạn tới, các tiêu chí bắt buộc phải gắn liền với hoạt động sản xuất, sinh hoạt và năng suất lao động. Các quy chuẩn về năng lực số do Nhà nước ban hành sẽ được đưa vào từng tiêu chí, quy định rõ từng đối tượng cần trang bị kỹ năng gì và sử dụng công nghệ ra sao.
Thứ hai, chúng tôi hướng tới việc chuyển đổi toàn diện công tác quản lý Hội trên nền tảng số. Hiện nay, Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam đã giảm bớt rất nhiều giấy tờ hành chính nhờ quản lý qua hệ thống nội bộ và Cổng thông tin điện tử.
Thời gian tới, Hội tiếp tục đẩy mạnh phong trào "Bình dân học vụ số" trong toàn hệ thống. Bởi lẽ, người dân không chỉ dừng ở việc biết dùng điện thoại thông minh, mà cần được trang bị kỹ năng số sâu hơn để biết tự bảo vệ mình, ít nhất là không bị các thông tin xấu độc trên mạng dẫn dắt.
Thứ ba, một nhiệm vụ hết sức lớn và cam go hiện nay là hoàn thiện mô hình tổ chức của Hội Khuyến học Việt Nam trong bối cảnh sáp nhập các đơn vị hành chính. Quyết tâm của chúng tôi là phải giữ vững thành tựu đã đạt được - phủ kín 100% tổ chức Hội tại xã, phường, thị trấn, tổ dân phố, đồng thời mở rộng các Ban Khuyến học tại các bộ, ngành. Song song với đó là việc tập huấn, trang bị ngay kiến thức số cho đội ngũ cán bộ khuyến học mới.
Để thực hiện thành công các định hướng này, Hội cũng đang tích cực tháo gỡ bài toán về Quỹ Khuyến học, đảm bảo mọi địa phương, dòng họ và cộng đồng đều có nguồn kinh phí ổn định nhằm động viên công dân hăng hái học tập.
CÔNG DÂN HỌC TẬP LÀ HẠT NHÂN CỦA KỶ NGUYÊN SỐ
Tạp chí Công dân và Khuyến học: Thưa Giáo sư, chuyển đổi số được xác định là động lực chính của học tập suốt đời. Vậy để mô hình Công dân học tập thực sự là hạt nhân lan tỏa tới các mô hình còn lại, chúng ta cần những bước chuyển mình bứt phá nào về tư duy và kỹ năng số?
GS.TS Nguyễn Thị Doan: Tôi vẫn luôn khẳng định, mô hình Công dân học tập chính là hạt nhân cốt lõi. Bởi lẽ từng cá nhân trong gia đình, dòng họ hay cộng đồng có đáp ứng được yêu cầu của thời đại thì các mô hình tập thể mới có thể thành công. Chính vì vậy, bước vào kỷ nguyên số, bộ tiêu chí đánh giá Công dân học tập phải có những bước chuyển mình bứt phá ở 4 điểm trọng tâm:
Một là, nâng cao trình độ sử dụng công nghệ. Công dân không chỉ dừng ở việc biết tìm kiếm thông tin hay dùng thiết bị cơ bản, mà phải hiểu về an toàn thông tin, nắm rõ Luật An ninh mạng để tự bảo vệ mình và không mắc sai lầm khi tham gia môi trường số.
Hai là, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Công dân học tập phải là người có văn hóa ứng xử chuẩn mực trên mạng, biết chọn lọc thông tin đúng đắn để bảo vệ bản thân, gia đình và Tổ quốc trước những luồng thông tin xấu, độc hại.
Ba là, gắn liền với vị trí việc làm và năng suất lao động. Bộ tiêu chí mới sẽ đo lường trực tiếp hiệu quả công việc, năng suất lao động cũng như văn hóa ứng xử của công dân với đồng nghiệp và xã hội.
Bốn là, năng lực thích ứng với sự thay đổi từng ngày của công nghệ. Công nghệ hiện nay thay đổi liên tục. Nếu không chủ động tự học để thích nghi thì ngay cả những người đã về hưu hay cán bộ lâu năm cũng sẽ rất khó khăn trong cuộc sống và công việc hàng ngày.
GS.TS Nguyễn Thị Doan với tâm nguyện xây dựng phong trào khuyến học rộng khắp cả nước với phương châm bài bản, khoa học, thực chất từ việc trao học bổng khích lệ công dân học tập đến cung cấp phương pháp học tập dựa trên thông tin chính thống, tiện lợi, đại chúng.
NHỮNG ƯU TIÊN CHIẾN LƯỢC VÀ NGỌN LỬA NHIỆT HUYẾT SẴN SÀNG CHẶNG ĐƯỜNG MỚI
Tạp chí Công dân và Khuyến học: Thưa Giáo sư, từ thực tiễn 5 năm qua, Hội Khuyến học Việt Nam đã xác định những ưu tiên chiến lược nào để xây dựng một xã hội học tập bền vững trong kỷ nguyên số? Giáo sư có thông điệp gì muốn nhắn gửi tới hàng triệu cán bộ, hội viên khuyến học cả nước?
GS.TS Nguyễn Thị Doan: Xét về tổng thể, các chiến lược mà Hội Khuyến học Việt Nam đưa ra trong thời gian tới nói chung phải đảm bảo tính phù hợp cao nhất - phù hợp với điều kiện thực tiễn ở từng cơ sở, đáp ứng đúng nhu cầu học tập suốt đời của các tầng lớp nhân dân và bắt kịp xu thế phát triển của thời đại.
Hội Khuyến học Việt Nam cần tập trung vào 4 trụ cột chiến lược lớn:
- Trước hết và mang tính nền tảng là chiến lược phát triển số. Đây được xác định là bước đi đầu tiên. Hội đang triển khai kế hoạch xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu lớn và hợp tác cùng tổ chức Khan Academy để hình thành hệ thống Big Data.
Thông qua dữ liệu lớn này, Hội mới có thể quản lý bài bản toàn bộ hội viên, bộ máy tổ chức Hội cũng như việc vận hành các mô hình học tập trên không gian số.
- Rất quan trọng là chiến lược thông tin tuyên truyền. Muốn nhận thức của toàn xã hội tiếp tục có sự chuyển biến sâu sắc, đội ngũ làm khuyến học phải quy tụ được sức mạnh tổng hợp từ Cổng thông tin điện tử, chương trình "Khuyến học - Hành trình tri thức", thông tin từ Tạp chí Công dân và Khuyến học và mở rộng ký kết hợp tác với các cơ quan báo chí như Báo Lao Động để đẩy mạnh công tác truyền thông.
- Một mắt xích then chốt không kém là hoàn thiện và phát triển công tác tổ chức. Có thể nói, đây cũng là vấn đề hết sức lớn và rất cam go trong bối cảnh hiện nay. Bởi lẽ, nếu không củng cố được một hệ thống tổ chức cơ sở thật vững chắc thì không bao giờ chúng ta hoàn thành được các nhiệm vụ đề ra.
- Sau cùng là chiến lược thúc đẩy phong trào học tập suốt đời gắn với phát triển Quỹ và tập huấn cán bộ. Hội sẽ tiếp tục tập trung khuyến khích, động viên và phối hợp chặt chẽ để mọi tầng lớp nhân dân hăng hái tham gia học tập thường xuyên, học tập suốt đời.
Bởi lẽ, nếu không thúc đẩy phong trào một cách mạnh mẽ thì người dân sẽ rất khó hình dung trong giai đoạn số hóa và xanh hóa hiện nay, khuyến học, khuyến tài là làm gì và bản thân mỗi người phải làm gì để thích ứng.
Để làm được điều đó, Hội phải triển khai các chương trình trao học bổng, động viên khen thưởng theo từng chuyên đề thiết thực; đi liền với đó là chiến lược phát triển Quỹ Khuyến học để tạo nguồn lực vững chắc.
Song song với việc vận động nhân dân, Hội đặc biệt chú trọng tăng cường tập huấn liên tục cho đội ngũ cán bộ làm công tác khuyến học. Chuyển đổi số vốn thay đổi từng ngày, từng giờ, nếu không được tập huấn và cập nhật kiến thức thường xuyên thì chính cán bộ Hội cũng sẽ bị tụt hậu, không thể đồng hành và hướng dẫn công dân.
Đại hội biểu dương các mô hình học tập tiêu biểu toàn quốc giai đoạn 2021-2026 - một sự kiện Hội Khuyến học Việt Nam tổ chức tháng 10/2026 tới đây có ý nghĩa hết sức quan trọng, tôn vinh những "bông hoa" đẹp nhất trong phong trào học tập của đất nước, tôi muốn gửi tới tất cả hội viên và những người đang làm công tác khuyến học trên cả nước ba tâm nguyện lớn cho chặng đường phía trước.
Điều thứ nhất, chúng ta phải tự nâng cao năng lực số và đổi mới tư duy, quyết tâm xây dựng xã hội học tập, công dân học tập suốt đời. Đội ngũ làm khuyến học từ cơ sở đến Trung ương phải nâng cao trình độ số, đổi mới tư duy và tầm nhìn phù hợp với thời đại. Đúng như Nghị quyết 29-NQ/TW đã khẳng định: "Giáo dục và đào tạo quyết định vận mệnh của dân tộc".
Điều thứ hai, hãy rèn luyện thói quen tự học và đọc sách mỗi ngày. Cán bộ khuyến học muốn vận động người dân học tập thì bản thân mình phải gương mẫu đi đầu. Mỗi hội viên phải hình thành thói quen học, coi việc học như nhu cầu thiết yếu "như cơm ăn, áo mặc" hằng ngày.
Điều thứ ba, hãy luôn là người giữ lửa và truyền lửa. Từ chính tinh thần tự học của bản thân, mỗi người làm công tác khuyến học hãy luôn là ngọn đuốc giữ lửa, lan tỏa và truyền ngọn lửa đam mê học tập ấy cho gia đình, dòng họ, đồng nghiệp và toàn xã hội.
Những cá nhân, tập thể được biểu dương tại đại hội toàn quốc chính là những hạt nhân kết tinh tinh hoa phong trào, là nguồn cảm hứng lan tỏa mạnh mẽ nhất. Tôi tin tưởng sâu sắc rằng, với khí thế mới từ đại hội, khi từng cán bộ, hội viên và mỗi mô hình học tập cùng gương mẫu đi đầu, phong trào khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập của đất nước nhất định sẽ bứt phá, đạt được những thành công rực rỡ hơn nữa!
Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện ý nghĩa!
- Tham khảo thêm
