Xây dựng vị thế đại học tinh hoa không thể bằng học phí

Dự thảo đề án phát triển đại học tinh hoa đến năm 2035 do Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố đã tái khởi động một bài toán lớn. Thực tế cho thấy, muốn có đại học tinh hoa thực sự, giáo dục đại học Việt Nam cần những thay đổi căn cơ để cởi bỏ các nút thắt cơ chế vốn có.

Bài học từ sự lỡ hẹn của mô hình cũ

Nhìn lại lịch sử hơn 30 năm trước, việc thành lập hai Đại học Quốc gia vốn mang theo sứ mệnh trở thành những trung tâm đào tạo và nghiên cứu đỉnh cao của đất nước. 

Dù đã có nhiều nỗ lực thí điểm các chương trình tài năng và đạt được những kết quả công bố khoa học đáng ghi nhận, mô hình này vẫn chưa đạt tới tầm vóc như kỳ vọng ban đầu.

Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở năng lực của đội ngũ hay tiềm năng của người học, mà xuất phát từ những nút thắt thể chế kéo dài: nguồn lực đầu tư còn phân tán chưa tới ngưỡng, tư duy quản trị mang nặng tính hành chính và đặc biệt là cơ chế tự chủ nửa vời.

Các trường được giao nhiệm vụ lớn nhưng lại thiếu sự độc lập toàn diện về tổ chức, nhân sự và tài chính. Bài học thực tiễn này cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở danh xưng hay tư duy đầu tư cào bằng, khát vọng xây dựng đại học tinh hoa sẽ rất dễ rơi vào lối mòn thành tích.

Nhận diện đại học tinh hoa nhìn từ bản chất

Trong nhận thức chung, không ít người vẫn nhầm lẫn đại học tinh hoa với những trường có điểm tuyển sinh cao ngất ngưỡng, quy mô đồ sộ hay vị trí đắt giá trên các bảng xếp hạng quốc tế. 

Theo phân tích của các chuyên gia giáo dục, đại học đại chúng và đại học tinh hoa vận hành theo hai quy luật hoàn toàn khác biệt.

Nếu mô hình đại chúng hướng đến mở rộng cơ hội tiếp cận, tối ưu hóa chi phí để cung cấp lực lượng lao động quy mô lớn cho thị trường, thì đại học tinh hoa lại là nơi tập trung nguồn lực đỉnh cao. Bản chất của một đại học tinh hoa dựa trên ba trụ cột cốt lõi:

Con người xuất sắc: Nơi hội tụ của những người thầy lớn, các nhà khoa học uy tín quốc tế và những sinh viên ưu tú có tư duy phản biện.

Nghiên cứu đỉnh cao: Sở hữu các phát minh, bằng sáng chế, công nghệ lõi và khả năng dẫn dắt các trường phái khoa học.

Môi trường học thuật tự chủ: Hệ sinh thái quản trị hiện đại, có tiềm lực tài chính dồi dào và tầm ảnh hưởng sâu rộng đến chính sách quốc gia.

Thực tế, sự thành công của các quốc gia như Đức, Trung Quốc hay Hàn Quốc cho thấy bài học rõ ràng: Nhà nước cần chủ động phân định ranh giới, vừa phát triển hệ thống đại học đại chúng vững chắc, vừa dồn lực nuôi dưỡng một nhóm nhỏ các đại học tinh hoa để cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế.

Những điểm nghẽn thể chế cần tháo gỡ

Nghị quyết 71-NQ/TW đã mở đường bằng tư duy đột phá về phát triển nhân tài và tự chủ giáo dục. Thế nhưng, để tinh thần nghị quyết đi vào cuộc sống, bài toán cấp bách nhất hiện nay là phải tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế, tạo khoảng không chính sách đủ lớn cho mô hình đại học tinh hoa.

Trước hết, cần tránh biến "tự chủ" thành "tự lo". Tự chủ đại học thực chất phải gắn liền với việc cởi bỏ bộ chủ quản, trao quyền tối đa về nhân sự, học thuật và tài chính. 

Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với việc Nhà nước "buông" trách nhiệm đầu tư và đẩy gánh nặng tài chính sang người học thông qua việc tăng học phí.

Một đại học mà nguồn thu chủ yếu phụ thuộc vào học phí thì không thể có đủ tiềm lực để thực hiện các nghiên cứu cơ bản hay công nghệ lõi vốn đòi hỏi kinh phí rất lớn và rủi ro cao.

Đồng nghĩa với đó, Nhà nước là "người đặt hàng" lớn nhất. Đầu tư công cho đại học tinh hoa cần đủ lớn, ổn định và tập trung vào hạ tầng dùng chung, các phòng thí nghiệm trọng điểm.

Thay vì cấp ngân sách theo cơ chế xin - cho hành chính, Nhà nước nên đóng vai trò là bên đặt hàng nhiệm vụ đối với các bài toán chiến lược quốc gia như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, vật liệu mới hay chuyển đổi xanh.

Sản phẩm đo lường chất lượng không phải là các báo cáo trên giấy, mà là bằng sáng chế, chuyển giao công nghệ và tác động thực tế cho nền kinh tế.

Cùng với đó là sự đổi mới căn cơ trong tư duy thu hút nhân tài. Chỉ tiêu thu hút hàng chục chuyên gia, nhà khoa học quốc tế hay trí thức Việt Nam ở nước ngoài sẽ mãi là mục tiêu xa vời nếu cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và trả lương vẫn bị bó hẹp trong các ngạch bậc công chức truyền thống.

Đại học tinh hoa phải được trao cơ chế đặc thù để chủ động trả mức lương cạnh tranh quốc tế và tạo lập môi trường làm việc thực sự tự do, sáng tạo.

Mở rộng đường ra cho tài năng, cần cơ chế sàng lọc linh hoạt

Thực tiễn từ mô hình đào tạo tài năng tại Đại học Quốc gia Hà Nội cho thấy, chất lượng đầu vào không phải là thước đo duy nhất quyết định sự thành công của một nhà khoa học tương lai.

Có những sinh viên đạt điểm đầu vào rất cao nhưng lại chững lại trong quá trình học; ngược lại, không ít sinh viên bộc lộ năng lực và tư duy sáng tạo muộn hơn khi gặp được môi trường và người thầy phù hợp.

Do đó, mô hình đại học tinh hoa không nên được thiết kế theo dạng "khép kín" hay độc tôn. Cần xây dựng cơ chế liên thông, sàng lọc và chuyển đổi linh hoạt giữa hệ đào tạo đại chúng và các chương trình tài năng.

Việc tạo cơ hội cho những cá nhân bứt phá ở giai đoạn sau được gia nhập môi trường tinh hoa sẽ giúp tối ưu hóa việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.

Xây dựng đại học tinh hoa là một chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, nguồn lực lớn và trên hết là tư duy quản trị vượt thoát khỏi tư duy hành chính cũ. 

Việt Nam không nhất thiết phải sao chép nguyên mẫu của thế giới, nhưng bắt buộc phải tuân thủ các chuẩn mực học thuật quốc tế. 

Chỉ khi được giải phóng bằng một cơ chế tự chủ thực chất và nhận nguồn đầu tư xứng tầm, các đại học tinh hoa mới thực sự trở thành hạt nhân tri thức, đưa đất nước phát triển nhanh và tự chủ trong kỷ nguyên mới.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/xay-dung-vi-the-dai-hoc-tinh-hoa-khong-the-bang-hoc-phi-179260812081451092.htm