Xây dựng các Luật giáo dục và đào tạo - Bài 1: Cải cách thể chế, tháo gỡ "điểm nghẽn" trong giáo dục

LỜI TOÀ SOẠN:

Cách mạng khoa học công nghệ đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu, tạo nên sự thay đổi to lớn trong đời sống xã hội. Cùng với đó, Việt Nam đang trên tiến trình hội nhập sâu rộng với thế giới, yêu cầu tất yếu đòi hỏi phải ban hành mới và sửa đổi, bổ sung các đạo luật nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển.

Trong đó, sửa đổi các luật về giáo dục và đào tạo có ý nghĩa chiến lược, trực tiếp tác động đến việc hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trong giai đoạn mới.

Luật Nhà giáo; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục 2019; Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 (sửa đổi); và Luật Giáo dục đại học 2018 (sửa đổi) được Quốc hội chỉ đạo tiến hành với sự tham gia của nhiều cấp, ngành. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao chủ trì soạn thảo.

Sửa các dự án Luật giáo dục và đào tạo được đặt trong tư duy tổng thể và hệ thống, gắn chặt với các nghị quyết lớn như Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo, và các chiến lược quốc gia về khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, giáo dục mở và học tập suốt đời; đặc biệt là Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo với quan điểm cốt lõi coi "giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc"

Trong quá trình xây dựng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương và tổ chức nhiều hội thảo, tọa đàm lấy ý kiến từ giới chuyên môn, các nhà trường, đội ngũ nhà giáo; tại các địa phương, các đại biểu Quốc hội tổ chức các hội nghị tiếp xúc cử tri chuyên đề.

Tạp chí Công dân và Khuyến học giới thiệu tới bạn đọc loạt bài phân tích những điểm mới của các Luật giáo dục và đào tạo sửa đổi, quá trình xây dựng luật thể hiện sự chặt chẽ, khoa học, là minh chứng về sự đổi mới công tác xây dựng pháp luật với tư duy tiên tiến.

Dưới ánh sáng Nghị quyết của Đảng, các dự thảo Luật giáo dục và đào tạo sửa đổi đã được xây dựng phù hợp với thực tiễn đổi mới giáo dục, tạo nền tảng hướng đến một Việt Nam có hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng và chất lượng, xây dựng xã hội học tập, học tập không ngừng, học tập suốt đời.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

BÀI 1: CẢI CÁCH THỂ CHẾ, THÁO GỠ "ĐIỂM NGHẼN" TRONG HỆ THỐNG GIÁO DỤC

Vai trò của giáo dục và đào tạo được tái định vị trong chiến lược phát triển đất nước, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu về nhân lực chất lượng cao đặt ra yêu cầu cải cách thể chế, tháo gỡ "điểm nghẽn", tái thiết toàn diện hệ thống pháp luật trong hệ thống giáo dục.

TÁI THIẾT TOÀN DIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ĐÁP ỨNG YÊU CẦU MỚI

1. Ngày 13/8, tại cuộc họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, việc sửa đổi, bổ sung Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học và Luật Giáo dục nghề nghiệp có liên quan đến nhau. Do đó, cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan chủ trì thẩm tra tiếp tục rà soát tinh thần các Nghị quyết của Bộ Chính trị: Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết 59-NQ/TW, Nghị quyết 66-NQ/TW, Nghị quyết 68-NQ/TW… để kịp thời thể hiện trong các dự thảo luật.

Thực hiện sự chỉ đạo đó, đặc biệt sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo - văn kiện mang tính chiến lược, thể hiện quyết tâm đổi mới tư duy và thể chế, hướng tới hiện đại hóa nền giáo dục Việt Nam. Các dự luật đã tập trung thể chế hóa tinh thần của nghị quyết, tạo hành lang pháp lý vững chắc thúc đẩy giáo dục phát triển toàn diện.

2. Ngày 22/10, tại kỳ họp thứ mười, Quốc hội khóa XV, thừa ủy quyền Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn đã trình bày trước Quốc hội 3 dự án luật: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục 2019; Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); và Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) được các đại biểu, nhân dân cả nước quan tâm, theo dõi, cho ý kiến.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục tập trung hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng mở, linh hoạt và liên thông, đáp ứng yêu cầu học tập suốt đời. Luật bổ sung mô hình trung học nghề để học sinh sau trung học cơ sở có thêm lựa chọn học văn hóa gắn với nghề, tạo hành lang pháp lý cho phân luồng thực chất.

Dự thảo cũng mở rộng phổ cập mầm non cho trẻ 3-5 tuổi, giáo dục bắt buộc đến hết trung học cơ sở, đồng thời thể chế hóa mạnh mẽ chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, như quy định về văn bằng điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục.

Luật Giáo dục sửa đổi cũng hướng tới phân cấp, phân quyền, tăng tính tự chủ trong quản lý giáo dục. Nhiều thẩm quyền của Chính phủ được giao cho Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân tỉnh và các cơ sở giáo dục, giúp bộ máy phù hợp với mô hình chính quyền hai cấp. Bộ Giáo dục và Đào tạo giữ vai trò định hướng, giám sát, còn địa phương và nhà trường chủ động tổ chức dạy học, biên soạn tài liệu, xác nhận kết quả và cấp bằng tốt nghiệp.

Dự thảo Luật Giáo dục đại học (sửa đổi), nội dung sửa đổi tập trung hoàn thiện cơ chế tự chủ, củng cố mô hình tổ chức và quản trị trong các cơ sở công lập và tư thục; bổ sung cơ chế dừng tuyển sinh, rút phép với ngành yếu kém; thiết lập chuẩn chương trình, chuẩn cơ sở giáo dục đại học, bảo đảm kiểm định thực chất, minh bạch và nâng cao uy tín hệ thống.

Dự thảo cũng hướng tới hiện đại hóa giáo dục đại học thông qua việc đề cao tự do và liêm chính học thuật, phát triển mô hình giáo dục đại học số, thúc đẩy liên thông, hội nhập quốc tế, bảo đảm ngân sách 3% cho giáo dục đại học, khuyến khích khoa học, đổi mới sáng tạo, cùng chính sách thu hút nhân tài, học phí và học bổng công bằng, hiệu quả.

Dự thảo Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) loại bỏ các quy định chồng chéo, chuẩn hóa hoạt động đào tạo, nâng cao năng lực quản trị và tính minh bạch trong sử dụng tài chính, tài sản.

Nhiều điểm mới đáng chú ý được bổ sung như mô hình trung học nghề, công nhận kết quả học tập và năng lực nghề nghiệp tích lũy; thiết chế giảng viên đồng cơ hữu; mở rộng hợp tác đầu tư nước ngoài và quy định chuẩn cơ sở, chuẩn chương trình đào tạo; tự chủ toàn diện về chuyên môn, tài chính và quản trị nội bộ, đồng thời chịu trách nhiệm giải trình trước Nhà nước và xã hội; chính sách khuyến khích hợp tác công - tư và xã hội hóa nhưng vẫn bảo đảm công bằng, không thương mại hóa giáo dục; nhà nước có chính sách hỗ trợ người học yếu thế, học sinh dân tộc thiểu số, người khuyết tật và ngành nghề đặc thù quan trọng với quốc gia.

Nêu lý giải việc sửa đồng thời 3 luật, người đứng đầu ngành giáo dục và đào tạo cho rằng, việc sửa đồng thời là "một cuộc cải cách thể chế", mục tiêu là tháo gỡ "điểm nghẽn" trong hệ thống giáo dục, tăng quyền tự chủ của cơ sở đào tạo gắn với bảo đảm chất lượng, hiệu lực, hiệu quả; đáp ứng yêu cầu phân quyền, phân cấp, cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy.

Ba luật hiện hành điều chỉnh các cấp học và loại hình khác nhau nhưng có nhiều điểm giao thoa như phân luồng sau trung học cơ sở, trung học phổ thông, liên thông giữa các bậc học, chuẩn đầu ra hay khung trình độ quốc gia. Nếu sửa riêng rẽ từng luật dễ dẫn đến mâu thuẫn, chồng chéo.

Việc sửa đổi đồng bộ lần này nhằm cụ thể hóa chủ trương phân luồng học sinh từ sau trung học cơ sở và trung học phổ thông, xây dựng hệ thống giáo dục mở, linh hoạt, tạo điều kiện cho người học học tập suốt đời, liên thông giữa phổ thông, nghề nghiệp và đại học.

ĐỔI MỚI THỂ CHẾ VỚI TƯ DUY THEO HƯỚNG THAY VÌ QUẢN LÝ, PHẢI KIẾN TẠO VỚI NHỮNG CƠ CHẾ CHÍNH SÁCH ĐẶC THÙ, VƯỢT TRỘI

Nghị quyết 71-NQ/TW đã chỉ rõ để giáo dục và đào tạo có sự phát triển đột phá trong kỷ nguyên mới, phải sự thay đổi mạnh mẽ về thể chế. Rõ ràng, tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW khẳng định giáo dục đào tạo không chỉ là quốc sách quan trọng hàng đầu, mà còn là nhân tố quyết định tương lai, vận mệnh của dân tộc được cụ thể hóa trong các dự thảo luật giáo dục sửa đổi với những điểm mới, bổ sung. 

Các Luật giáo dục và đào tạo sửa đổi đã thể hiện được tinh thần đổi mới thể chế với tư duy theo hướng thay vì quản lý, phải kiến tạo, với những cơ chế chính sách đặc thù, vượt trội để các nhà trường, các cơ sở giáo dục và đào tạo có thể thu hút được mọi nguồn lực, nâng cao chất lượng đào tạo và sự tăng trưởng của nhà trường, hội nhập với trình độ và chuẩn mực quốc tế.

Tiến hành xây dựng các Luật giáo dục và đào tạo (sửa đổi) nhằm thực hiện các chủ trương lớn của Đảng - tái định vị vai trò của giáo dục và đào tạo trong chiến lược phát triển đất nước, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu về nhân lực chất lượng cao; đồng thời điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực giáo dục còn xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tế xã hội.

Sau hơn một thập kỷ thực thi, các đạo luật hiện hành đã bộc lộ nhiều hạn chế, chưa đủ độ mở để thúc đẩy tự chủ, chưa đủ linh hoạt để đón nhận các mô hình giáo dục mới. Hơn lúc nào hết, đây thời điểm để thiết kế lại hệ quy chiếu pháp lý của ngành giáo dục một cách căn cơ và có tầm nhìn.

Những ngày qua, không chỉ trên nghị trường mà ở khắp các trường học, ở ngay trong bữa ăn của mỗi gia đình, nhiều vấn đề thay đổi của giáo dục được đưa ra bàn thảo. Với nhà giáo đấy là những thay đổi sát sườn liên quan đến nghề, đến giảng dạy; với mỗi người dân đấy là tương lai con trẻ, là quyền lợi được tiếp cận giáo dục, được hưởng lợi từ nền giáo dục đổi mới, công bằng…

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, công tác lập pháp của Quốc hội đã có nhiều đổi mới, thực chất và hiệu quả hơn, ngày càng phát huy vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Minh chứng là, các dự thảo Luật giáo dục (sửa đổi) đã được các cơ quan, bộ, ngành, viện nghiên cứu tham gia thực hiện, phản biện qua nhiều vòng; được Ủy ban Văn hóa và Xã hội thẩm tra, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 9/2025.

Các dự thảo sau khi xây dựng, được đăng tải công khai để đón nhận ý kiến nhân dân. Từ đây cho thấy, có thể phát huy mối quan tâm sâu rộng hơn trong xã hội bằng việc thông tin rộng rãi về những kết quả trao đổi, thảo luận trong mỗi kỳ họp trên nghị trường Quốc hội. Qua đó đón nhận thêm nhiều góp ý, gợi mở trong các tầng lớp nhân dân, cũng như ý kiến thảo luận của các đại biểu Quốc hội.

Việc xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục 2019; Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); và Luật Giáo dục đại học (sửa đổi); thông qua Luật Nhà giáo (ở Kỳ họp thứ 9); hay việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 217/2025/QH15 về miễn, hỗ trợ học phí đối với trẻ em mầm non, học sinh phổ thông, người học chương trình giáo dục phổ thông trong cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân - một nghị quyết lịch sử,… là minh chứng cho hoạt động lập pháp của Quốc hội khóa XV có sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy, quy trình xây dựng, chủ động, sáng tạo, tích cực, công khai, minh bạch chuẩn bị từ sớm từ xa; đặc biệt, để phát huy vai trò "đi trước một bước về thể chế", phản ứng kịp thời với những tình huống mới, đáp ứng yêu cầu thực tiễn cuộc sống...

Các Luật giáo dục và đào tạo sửa đổi sẽ tiếp tục được các đại biểu đóng góp, hoàn thiện. Theo kế hoạch, từ 1/1/2026, cả 4 luật trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo đều có hiệu lực (Luật Nhà giáo, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học sửa đổi, Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi). Cùng với đó là hàng loạt các nghị định, thông tư mới được ban hành tạo dựng một nền tảng thể chế vận hành nền giáo dục mới.

Mời độc giả đón đọc Bài 2: Đổi mới tư duy, phát huy dân chủ nghị trường

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/xay-dung-cac-luat-giao-duc-va-dao-tao-van-hanh-nen-giao-duc-tien-tien-179251112114541971.htm